Ortadoğu krizi nedeniyle yakıt fiyatları artarken Brüksel, havayolu şirketlerini bilet fiyatlarını geriye dönük şekilde artıramayacakları konusunda uyarıyor.
Avrupa Komisyonu, Ortadoğu’daki kriz nedeniyle yakıt fiyatları sert şekilde artsa bile havayolu şirketlerinin Avrupa Birliği’nde (AB) satın alınmış uçak biletleri için yolculardan sonradan ek ücret talep edemeyeceğine karar verdi.
Komisyonun AB ulaşım sektörü için yayımladığı rehber notunda, bilet satın alındıktan sonra fiyat değişikliği yapılmasının kurallara aykırı olduğu belirtildi. Bu açıklama, son haftalarda biletlere ek yakıt ücreti yansıtan İspanyol düşük maliyetli havayolu şirketi Volotea’yı doğrudan gündeme taşıdı.
AB’den yakıt krizine yanıt: ‘Havayolu firmaları yolcudan ek ücret alamaz’
Avrupa Komisyonu sözcüsü yaptığı açıklamada, “Uçak bileti satan herkes yolcunun ödeyeceği nihai fiyatı baştan göstermek zorundadır. Buna kaçınılmaz ve öngörülebilir tüm vergi, harç ve ücretler dahildir. Bilet satın alındıktan sonra yakıt ek ücreti eklenmesi meşru gösterilemez,” dedi.
Volotea’dan ‘yakıt farkı’ uygulaması
Volotea, son haftalarda artan jet yakıtı fiyatlarını gerekçe göstererek bazı biletlere 14 euro’ya kadar ek ücret uyguladı. Şirket bu politikayı “Adil Seyahat Sözü” olarak tanımlıyor ve bunu yeni kullanım şartlarına dahil etmiş durumda.
Şirkete göre uçuşa 7 gün kala yakıt piyasası yeniden değerlendiriliyor. Eğer yakıt fiyatları artmışsa yolcudan ek ücret alınıyor, düşmüşse fark iade ediliyor. Ancak bu ücretin ödenmesi, yolcunun koltuğunu kesinleştirmesi için zorunlu tutuluyor.
İspanyol tüketici hakları örgütü Facua ise uygulamanın yasa dışı olduğunu savunarak soruşturma çağrısı yaptı. Kuruluş ayrıca diğer havayolu şirketlerinin de aynı yöntemi uygulamaya başlamasından endişe duyduklarını belirtti.
Yolcu hakları
Avrupa Komisyonu, uçuş iptallerinden etkilenen yolcuların AB hava yolcu hakları kapsamında korunmaya devam ettiğini de vurguladı.
Buna göre yolcular; ücret iadesi, alternatif uçuşa yönlendirme veya dönüş uçuşu hakkının yanı sıra havayolu şirketi tarafından havaalanında sağlanması gereken destek hizmetlerinden yararlanabiliyor.
Son dönemde yükselen yakıt fiyatları nedeniyle aralarında Lufthansa, British Airways ve KLM’nin de bulunduğu birçok Avrupalı havayolu şirketi bazı uçuşlarını iptal etmişti. Şirketler, bazı seferlerin ekonomik açıdan sürdürülemez hale geldiğini savunmuştu.
Ancak Avrupa Komisyonu’na göre havayolları yalnızca yerel yakıt kıtlığı gibi “olağanüstü durumları” kanıtlayabilirse tazminat ödemekten muaf tutulabilir.
Komisyon, Ortadoğu’daki kriz nedeniyle yükselen yakıt fiyatlarının ise “olağanüstü durum” sayılmadığını belirtti.
Komisyon sözcüsü, “Yüksek jet yakıtı fiyatları ile yakıt kıtlığı arasında fark var. Fiyat dalgalanmalarını yönetmek havayolu şirketlerinin sorumluluğudur,” dedi.
Hürmüz Boğazı krizi jet yakıtını vurdu
Avrupa Komisyonu, yakıt maliyetlerinin havayolu şirketlerinin giderlerinde büyük paya sahip olduğunu kabul ederken mevcut durumun “tamamen öngörülebilir” olduğunu ifade etti.
İran’la başlayan çatışmaların şubat ayında tırmanmasının ardından jet yakıtı maliyetleri iki kattan fazla arttı. Bunun temel nedeni dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği Hürmüz’ün kapanması.
Komisyon ayrıca planlanan kalkış tarihine 14 günden az kala yapılan son dakika uçuş iptallerinde havayolu şirketlerinin kural olarak yolculara tazminat ödemek zorunda olduğunu hatırlattı. Bu tazminat, bilet ücretinin tamamının geri ödenmesi ya da aynı değerde gelecekte kullanılabilecek uçuş kuponu şeklinde olabiliyor.
Küresel havayolu şirketleri son iki haftada Mayıs programlarından 2 milyon koltuk ve 12.000 sefer kestiler. İran savaşı başladığından beri jet yakıtı maliyetleri neredeyse iki katına çıktı. Spirit Airlines, yakıt şokunu absorbe edemeyerek 30 yıldan fazla süren operasyonlarını 2 Mayıs’ta durdurdu. Lufthansa, Mayıs’tan Ekim’e kadar olan programından 20.000 sefer çekti. Türk Hava Yolları ve Air China her biri yaklaşık yarım milyon koltuk kestiler. Körfez havayolları, Körfez havalimanlarının kapanmasının Asya’ya tüm Avrupa rotalarının yaklaşık üçte birini bozmasından sonra, çatışma öncesi kapasitenin oldukça altında faaliyet göstermeye devam ediyor. Singapur ve Tokyo havalimanları, yakıtı korumak için havayollarından ek servisler eklememelerini istedi. Vietnam jet yakıtı karneleme sistemi getirdi. Hürmüz Boğazı’ndaki kesinti artık sadece bir petrol piyasası hikayesi değil. Küresel seyahati yeniden şekillendiriyor, havayollarını öldürüyor ve dünya genelinde tüketiciler için maliyetleri artırıyor. Çatışmanın ikinci dereceden etkileri hızlanıyor.
Türkiye küresel jet yakıtı krizinden nasıl etkilenebilir?
Ortadoğu’daki savaş sebebiyle enerji sevkiyatlarının sekteye uğraması jet yakıtı krizi endişesine yol açtı.
Avrupa’da önümüzdeki haftalarda jet yakıtı kıtlığı başlayabileceğine dair endişeler havacılık ve turizm sektörlerini etkiliyor.
Türk Hava Yolları (THY) dahil birçok havayolu şirketi giderlerini azaltmak için bazı uçuşlarını iptal etti. Belirsizlik sebebiyle turizm sezonu öncesi rezervasyonlar da yavaşladı.
Türkiye enerjide büyük ölçüde dışa bağımlı. Ancak havacılık yakıtları konusunda tam tersi bir tablo söz konusu.
Yurt dışından ithal edilen ham petrol, Türkiye’deki rafinerilerde işlenerek havacılık yakıtı haline getiriliyor.
Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı (TEPAV) Enerji ve İklim Çalışmaları Merkezi Direktörü Dr. Mühdan Sağlam, “Türkiye jet yakıtı konusunda ihracatçı ülke pozisyonunda yer alıyor ve genellikle kendisi üretiyor” diyor.
BBC Türkçe‘ye konuşan Sağlam, Türkiye’deki rafinerilerde çoğunlukla Rusya, Irak ve Azerbaycan’dan ithal edilen “orta ağır” petrolün kullanıldığına dikkat çekiyor.
Türkiye Petrol Rafinerileri A.Ş. (TÜPRAŞ) ve Azerbaycan devlet enerji şirketi SOCAR’ın Türkiye’deki STAR rafinerileri havacılık yakıtı üretiminde başı çekiyor.
Enerji Piyasası Denetleme Kurumu’nun (EPDK) verilerine göre Türkiye şubatta neredeyse 402 bin ton havacılık yakıtı ihraç etti.
Buna karşın yaklaşık 59 bin ton yakıt ithal etti.
tti.https://flo.uri.sh/visualisation/28851797/embed?auto=1
Enerji uzmanı Ali Arif Aktürk, tedarik riski dolayısıyla ham petrol fiyatlarının tırmandığına ve bunun jet yakıtı maliyetlerini etkilediğine dikkat çekiyor.
BBC Türkçe’ye konuşan Aktürk, “Tüm dünyada artık ham petrol kapanın elinde kalıyor” diyor ve ekliyor:
“Tabii bu maliyet yapısı da jet yakıtlarını çok etkiledi. Yani %70, hatta %100’lere yakın bir artış oldu.”
Bloomberg’in derlediği verilere göre Avrupa’da jet yakıtı fiyatları şubattan nisan sonuna kadar neredeyse ikiye katlandı.
Aktürk, Türkiye’nin tedarik riskiyle karşılaşmasa da fiyat artışlarından etkileneceğini söylüyor:
“Maliyet baskısı mutlaka yaşayacak. Bundan kurtuluşu yok. Türkiye’nin ucuz yakıt tedarik etme imkanı yok. Dünyada kimsenin yok.”
Mühdan Sağlam da fiyat artışlarının kaçınılmaz olduğunu savunuyor:
“Daha önce bir varile 60 dolar ödüyorken, şu anda Rusya’dan alınan Ural petrolünün ücreti varil başına 105 dolar bandında. Dolayısıyla henüz rafineriye girmediği halinde bile ekstra bir ücret ödüyorsunuz.
“Sigorta ve navlun ücretlerindeki artış benzer bir seyir izlediği için jet yakıtının da fiyatı artıyor.”
Sağlam, Türkiye’nin mevcut yakıt krizinden az etkilenmesini petrol ve doğal gaz ithalatı yaptığı başlıca ülkelerin konumuna bağlıyor:
“Rusya’dan tedarikte bir sıkıntı olmadığı sürece Türkiye’nin arz şoku yaşamasını beklemiyoruz. Çünkü Körfez ülkelerinin payı neredeyse yok denecek kadar az.
“Örneğin Katar’dan gaz ithal etmediğimiz için Katar’ın dünyaya gaz sunamaması ya da mücbir sebep ilan etmesi bizi etkilemedi.”
EPDK verilerine göre Türkiye şubatta petrol ithal ettiği ülkelerin başında %42 ile Rusya geliyor.
Bunu %18 ile Irak ve %15 ile Kazakistan takip ediyor.https://flo.uri.sh/visualisation/28852778/embed?auto=1
Türkiye, Hürmüz Boğazı’nın kapatılmasından kaynaklanan enerji şokunu kısıtlı şekilde hissetti.
Ancak en fazla petrol ithal ettiği ülke Rusya’dan tedariğin aksama riski söz konusu.
Dr. Mühdan Sağlam, Ukrayna’nın son aylarda Rusya’nın petrol tesislerine yönelik saldırılarını hatırlatıyor:
“Kriz Hürmüz’ün kapalı kaldığı, enerji altyapılarının hasar gördüğü, Ukrayna’nın Rusya’yı hedef almaya devam ettiği şekilde ilerlerse, eylül ayına doğru sarkar ya da bir yılı bulursa o noktada Türkiye’nin çok daha sert tedbirler alması gerekebilir.”
Sağlam ayrıca “Türkiye için felaket senaryosu Rusya’nın denklemden çıkması olur” diye uyarıyor.
‘Havayolları uçuş iptalleriyle maliyetlerini optimize etmeye çalışıyor’
Uzmanlar jet yakıtları fiyatlarındaki artışın turizm sektörünü de etkileyeceğini savunuyor.
Havayolu şirketleri bu sebeple mayıs ayı başından bu yana 13 bin uçuşu iptal etti. En çok uçuş iptal edilen varış noktalarından biri ise İstanbul oldu.
Şirketler şu anda yakıt tedariki sorunu yaşamadıklarını söylüyor. Ancak uzmanlara göre teslimatta aksamalar sürdükçe kıtlık riski de artıyor.
Ali Arif Aktürk, havayollarının “Kapasite ve kullanım oranları düşük olan uçuşları iptal ederek maliyetlerini optimize etmeye çalıştıklarını” söylüyor.
Aktürk, özellikle uçak biletlerini de kapsayan “her şey dahil” tatil paketleri satan tur operatörleri üzerindeki maliyet baskısının artabileceğine dair uyarıyor:
“Çünkü sabit fiyatla satmışlarsa kârlılıklarını azaltacak, hatta yok edebilecek.”
Enerji uzmanı, aynı sebeple Türkiye’nin 2026’daki turizm gelirinde de “bir miktar” düşüş kaydedilebileceğini söylüyor:
“Yıllık 68 milyar dolarlık [yaklaşık 3 trilyon lira] turizm geliri hedefine ulaşma imkanımız düşük diyebiliriz.”
Resmi verilere göre ocak-mart döneminde Türkiye’yi ziyaret eden yabancı turist sayısı geçen yılın aynı dönemine göre %4,2 artarak 9,2 milyon kişiye ulaştı.
Turizm gelirleri de aynı oranda artarak 9,9 milyar dolar (yaklaşık 450 milyar lira) oldu.
Kültür ve Turizm Bakanı Mehmet Nuri Ersoy, nisan sonunda yaptığı bir basın toplantısında 2026’nın ikinci çeyreği için “temkinli bekleyiş” dönemine girildiğini söylemiş ve kalıcı ateşkes sağlanana kadar piyasada son dakika rezervasyonlarının belirleyici olacağına dikkat çekmişti.https://flo.uri.sh/visualisation/28850835/embed?auto=1
Peki turizmciler yakıt krizinin etkilerini nasıl değerlendiriyor?
Türkiye Seyahat Acentaları Birliği (TÜRSAB) Başkanı Firuz Bağlıkaya, BBC Türkçe’ye yaptığı yazılı açıklamada fiyat artışlarının havacılık ve turizm sektörünü “zorlayan bir unsur” olduğunu söyledi.
Bağlıkaya, Avrupa Hava Seyrüsefer Güvenliği Teşkilatı’nın (EUROCONTROL) verilerine göre İstanbul Havalimanı’nın 30 Nisan-6 Mayıs arası Avrupa’nın “en yüksek hava trafiğine sahip havalimanı” olduğunu vurguladı ve şu ifadeleri kullandı:
“Turizm sektörünün oluşturacağı hareketliliğin önümüzdeki dönemde daha da artacağını değerlendirdiğimizde İstanbul Havalimanı ve Türkiye’nin küresel havacılıktaki rolünün güçlenmeye devam edeceğini ifade edebiliriz.
“Temennimiz, dünyadaki gerginliklerin bir an önce son bulması ve uluslararası seyahatlerin yeniden normal seyrine kavuşmasıdır.”
‘Türkiye’nin turizm gelirini direkt etkiliyor’
Magic Life otellerinin kurucusu ve “her şey dâhil” sisteminin mucidi Dr. Cem Kınay da turistlerin büyük çoğunluğunun Türkiye’ye uçakla gelmesinden dolayı jet yakıtının zamlanmasının Türkiye’nin turizm gelirine direkt etkisi olduğunu savunuyor.
BBC Türkçe’ye konuşan Kınay, “Şu anda yavaşlamış bile olsa, tam sanki etkilemiyormuş gibi görünse de bu şeklin devam etmesi bizi de etkiler” diye uyarıda bulunuyor.
Kınay, tur operatörleri ve charter uçuş fiyatlarına henüz zam yapılmadığını belirterek, “normal kataloglarda söylenen fiyatlarla hala rezervasyonlar kabul ediliyor” diyor.
Magic Life otellerinin kurucusu, rezervasyonlardaki düşüşün fiyat artışlarından değil kriz sebebiyle yaşanan “psikolojik sıkıntılardan” kaynaklandığını savunuyor:
“Genelde bu krizlerin başında misafirler yeni rezervasyon yaparken biraz beklemeye giriyorlar.”
Kınay’a göre otelciler ve tur operatörleri erken rezervasyon sürecini Nisan sonundan Mayıs sonuna kadar uzatarak turistleri “motive etmeye” çalışıyor.
Turizmci, bu tarz yöntemlerin yetersiz kalması durumunda devletin de devreye girebileceğini söylüyor:
“Eğer uçuş maliyetleri artmaya ve petrol fiyatları tırmanmaya devam ederse devlet charter uçuşlara teşvik edebilir. Yani ‘petrol fiyatındaki artışı ben absorbe ediyorum’ der resmi olarak. Havayollarına geçici destek mekanizmaları uygular.
“Bunlar geçmişte de oldu, Türkiye Cumhuriyeti bu tecrübeye sahip.”
Resmi makamlardan henüz turizm sektörünün desteklenmesi için bu tarz tedbirler alınıp alınmayacağına dair açıklama gelmedi.
(Euronews, BBC, X)
