Nöbetçi Eczaneler
İlbank-İş Sendikası’nın Kuruluşu ve Devrimci Yol Hareketi ile İlişkisi
274 sayılı Sendikalar Kanunu ve 275 sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanununun 24 Temmuz 1963 tarihinde Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmesinden kısa bir süre sonra, 26 Ağustos 1963 tarihinde Türkiye Banka İşçileri Sendikası (Bank-İş) kuruldu. Bank-İş genel başkanlığına Nusret Önsüer getirildi. Nusret Önsüer, Bank-İş’in 29 Ocak 1977 tarihindeki olağanüstü genel kuruluna kadar genel başkanlık görevini sürdürdü. 29 Ocak 1977 genel kurulunda Bank-İş genel başkanlığına Atilla Onur seçildi. Bank-İş’in 16 Aralık 1978 günlü genel kurulunda da Atilla Onur’un genel başkanlığı devam etti.
Nusret Önsüer 29 Ocak 1977 günü Bank-İş genel başkanlığı görevinden ayrıldı. 20 gün sonra da, 18 Şubat 1977 günü Türkiye İlerici Banka, Büro, Sigorta İşçileri Sendikası (İlbank-İş Sendikası) İstanbul’da Nusret Önsüer’in genel başkanlığında kuruldu. İlbank-İş’in 14 Mayıs 1977 günü toplanan Birinci Genel Kurulu, 9.6.1979 günü toplanan İkinci Genel Kurulu ve 10 Mayıs 1980 günü toplanan Üçüncü Genel Kurulu’nda da genel başkanlığa Nusret Önsüer seçildi. 12 Eylül 1980 darbesinde ve İlbank-İş aleyhine açılan davada, genel başkan Nusret Önsüer’di.
18 Şubat 1977 tarihinde kurulan İlbank-İş Sendikası yönetimi, bu dönemde İstanbul’da sendikalarda çalışma yapan ve mahallelerde de epeyce güçlü bir örgütlenme gerçekleştirmiş olan Devrimci Yol Hareketi ile bağlantı kurdu. Sendikal alanda büyük bir deneyim birikimi ve bilgisi olan Nusret Önsüer, Devrimci Yol destekçilerinin sendikal alanda yetiştirilmesine katkıda bulundu. Büyük olasılıkla, Devrimci Yol destekçileri de İlbank-İş Sendikası’nın çeşitli işyerlerinde örgütlenmesinde Nusret Önsüer’e yardımcı oldu.
Devrimci Yol kadrolarının İlbank-İş Sendikası ve Nusret Önsüer’le ilişkisine ilişkin bazı gözlemler bu duruma açıklık getirecektir:
Devrimci Yol Hareketi’nin sendikal alandaki en önemli kişilerinden olan Sedat Şeyhoğlu şu tespiti yapıyordu: “Bir yandan Yeraltı Maden-İş, diğer yandan Devrimci Metal-İş, Devrimci Kimya-İş, DİSK’teki Devrimci Sağlık-İş, İlbank-İş, her geçen gün arttı. Bu sendikal alandaki ilişkiydi ama sınıf içerisindeki çalışma daha başka bir boyuttaydı.” (Şehriban Teyhani, Ateşi Çalan Yolcular 1, Kamer Teyhani Kitabı, Ayrıntı Yay., İstanbul, 2020;44)
Kamil Kartal’ın anısı da şöyledir: “Galatasaray tarafından Tünel’e doğru giderken sağ tarafta bir bina vardı. Orada Nusret Önsüer diye çok saygıdeğer bir ağabeyimiz vardı. Bu çalışma içerisinde gördük ki, İlbank-İş Sendikası var.” (Teyhani,2020;223)
Zafer Ayden, İlbank-İş’teki toplantıları şöyle anlatıyordu: “Mesela İlbank-İş’te toplantılar oluyor, sendikal eğitimler veriyoruz. Bir taraftan da siyasi eğitimlerimiz oluyor. Nusret Önsüer İlbank-İş’in başkanı.” (Teyhani,2020;406)
Tarık Günlü de İlbank-İş’le ilişki içindeydi:
“Arap Sedat (Şeyhoğlu) diye bir arkadaşımız vardı. Hasan Basri Çıplak ve İlbank-İş’ten Sait Karakaş adlı arkadaşlarımız da bizimle ilgileniyordu. İlbank-İş’te Nusret Önsüer vardı. Bu arkadaşlarımızın da yönlendirmesiyle TKP’nin etkisinden uzaklaştık. (…) Sine-Sen’deki seçimi almadan önce İlbank-İş’te biz yönetimi nasıl alırız diye bir toplantı yaptık. Şu anda Almanya’da yaşayan ve Devrimci Yol tarafından sinema sektöründe görevlendirilen Mehmet Arif Özselen diye bir arkadaşımız vardı. Yılmaz Güney’in firmasında çalışıyordu. İlbank-İş’teki toplantıda 3-5 ay bu yönetimi nasıl alırız diye çalışmalar yaptık ” (Teyhani,2020;436, 437)
İlbank-İş’in Eylemleri ve Grevleri
İlbank-İş bazı işyerlerinde grev ve direnişler örgütledi. 1978 yılında Birlik Sigorta’da grev yapıldı:
“Birlik Sigorta’da Grev Başladı
“Birlik Sigorta Kooperatifi işverenliği ile bağımsız İlbank-İş Sendikası arasında 3 aydan beri sürdürülmekte olan toplu sözleşme görüşmelerinde anlaşma sağlanamayarak işyerinde grev kararı alınmış ve önceki gün grev başlatılmıştır.
“İlbank-İş Sendikası’nın Birlik Sigorta Kooperatifinde başlatmış olduğu grevin nedeni olarak işyerine grev kararının asılmasından sonra 9 işçinin işten çıkarılması ve uzlaştırma kurulu kararının taraflarca kabul edilmemesi olduğu belirtilmiştir.
“Grevle ilgili bir basın bildirisi yayınlayan İlbank-İş Yürütme Kurulu, özetle şu açıklamayı yapmıştır: ‘Toplu iş sözleşmesi görüşmelerinde işveren kendi seçtiği hakemlerin kararını kabul etmemiştir. İşveren haksız davranışına yasadışı davranışını da eklemiş, grev kararının yazılı bildiriminden sonra 9 işçinin işe son verdiği bildirilmiştir. Bunlar işçi-işveren ilişkilerinde her zaman rastladığımız olaylardır. Özgürlükçü demokratik düzen diye tüm halkımıza yutturulmaya çalışılan yozlaşmış düzenin yasal yetersizliğinin kanıtıdır.’ Greve 31 işçi katılmıştır.” (Politika, 18.6.1978)
1978 yılı Temmuz ayında Birlik Sigorta grevi devam ediyordu:
“Birlik Sigorta’da grev başarıyla sürüyor.
“Merkezi Elmadağ’da bulunan sınırlı sorumlu Birlik Sigorta Kooperatifinde İlbank-İş Sendikası tarafından sürdürülen toplu iş sözleşmesi görüşmeleri uyuşmazlıkla sonuçlanmıştır.
“Uzlaştırma Kuruluna götürülen uyuşmazlık konuları ile ilgili uzlaştırma Kurulu kararı işverence kabul edilmeyince, İlbank-İş grev kararı alarak, 7.6.1978’de ilan etmiş ve 16.7.1978’den itibaren uygulamaktadır. Birlik sigorta işyerinde yetkili sendika İlbank-İş olmakla birlikte Bank-İş sendikasının da üyeleri vardı. Uyuşmazlık safhasında Bank-İş üyesi işçiler de olumlu bir tavırla, başarı için gerekli olduğunu belirterek İlbank-İş saflarına katıldılar.
“Grev ilan edildikten iki gün sonra işveren, hakim sınıfların kendilerince konan yasaları da hiçe sayarak dokuz işçinin işine son verdiğini bildirmiş ve bu tavır Birlik Sigorta işçilerini işverene ve hakim sınıflara karşı daha da bilemiştir. İşyerinde çalışan otuzbir işçinin tamamı greve katılmaktadır.
“Grevci işçiler; grevin başarıyla sürdüğünü, atılan arkadaşları yeniden işe alınana ve tüm haklar elde edilene kadar da süreceğini, bu işte çok sabırlı olduklarını ve işvereni mutlaka dize getireceklerini belirtmişlerdir.
“Yaşasın Birlik Sigorta İşçilerinin Birlik ve Mücadelesi “İşçiler Sendika Yönetimine” (Halkın Birliği, 18.7.1978)
Türk Sevk ve İdare Derneği’nde direniş yapıldı:
“Türk Sevk ve İdare Derneği İşçileri Direnişe Geçti
“Türk Sevk ve İdare Derneği’nde çalışan büro işçileri, sendikalaşma nedeniyle işten atılan arkadaşlarının geri alınması ve baskılara son verilmesi amacıyla direnişe geçtiler.
“Bir süre önce İlbank-İş sendikasına üye olan Türk Sevk ve İdare Derneği işçilerinin dernek yöneticileri tarafından sendikadan istifaya zorlandıkları ve işverenin gözdağı vermek için iki işçiyi işten çıkardığı belirtildi. Dernekte çalışan işçiler bunun üzerine önceki gün direnişe geçtiler.
“Bu arada işçilerin üyesi bulunduğu İlbank-İş Sendikası’nın yaptığı açıklamada sendikalaşmanın işçilerin temel hakkı olduğu belirtilerek, işten atılan iki işçinin işe alınmasına kadar direnişin süreceği bildirildi.” (Aydınlık, 12.10.1978)
İzmir’de Andaş Şirketi’nde direniş yapıldı:
“İzmir Andaş Şirketi İşçileri Direnişe Geçti
“Sendikal örgütlenme nedeniyle atılanların geri alınması isteniyor.
“Andaş Sanayi Ürünleri ve Dağıtımı A.Ş.’nde çalışan işçiler, bağımsız İlbank-İş Sendikası’nda örgütlenince işveren, İzmir’deki işyerinde lokavt ilan etti. Bunun üzerine bu şirketin İzmir’deki işyerinde çalışan yedi işçi direnişe geçti.
“Görüştüğümüz işçiler kendileriyle birlikte aynı şirketin İstanbul, Samsun, Elazığ ve Ankara’daki işyerlerinde çalışan arkadaşlarının da direnişe başladığını söylediler. İşçiler, direnişin işten atılan yedi arkadaşları yeniden işe alınıncaya kadar devam edeceğini belirttiler.” (Aydınlık, 26.10.1978)
İstanbul’daki Yimtaş Pazarlama Şirketi’nde 1979 yılında yedi aydan fazla bir süre grev yapıldı:
“Yimtaş’ta Grev Sona Erdi
“İlbank-İş Sendikası’nın İstanbul Tünel’de Yimtaş Pazarlama Şirketi’nde yedi aydan beri sürdürdüğü grev toplu sözleşmenin imzalanması üzerine sona erdi.
“İmzalanan toplu sözleşme ile işçilerin aylık ücretlerine iki yıl için 6500 lira zam yapıldı.
“Hizmet aktinin sona ermesi ne sebeple olursa olsun işçinin çalıştığı her sene için 60 gün kıdem tazminatı verilecek.” (Aydınlık, 29.8.1979)
İlbank-İş Sendikası 16.6.1978 – 18.8.1978 günleri İstanbul’da S.S.Birlik Sigorta Kooperatifi’nde grev uyguladı. Greve 31 kişi katıldı.
İstanbul’da Türk Sevk ve İdare Derneği’ndeyse 21.11.1978 ve 22.2.1979 tarihlerinde iki grev uygulandı. Greve 10 işçi katıldı.
İstanbul’da Yimtaş işyerinde 22 işçinin katıldığı grev 11.1.1979 – 22.8.1979 tarihlerinde ve Metaş San.Ürün Pazarlara A.Ş. işyerinde uygulanan ve 9 işçinin katıldığı grev de 9.4.1979 – 9.10.1979 tarihleri arasında uygulandı.
İlbank-İş’in Örgütlenmeleri
DİSK Dergisi, Koçtuğ Denizcilik Şirketi işçilerinin İlbank-İş’ten ayrılarak DİSK’e bağlı Sosyal-İş’e geçtiklerini duyurdu: “S.Koçman’a ait Koçtuğ Denizcilik Şirketi ile Koç Holding’e ait Şark Sigorta A.Ş.’de bir süredir örgütlenen Sosyal-İş Sendikası bu işyerlerindeki örgütlenme çalışmalarını başarıyla tamamladı. Toplam 90 işçinin çalıştığı bu işyerinde daha önce bağımsız İlbank-İş Sendikası vardı. İşçiler toplu olarak İlbank-İş’den istifa ederek DİSK Sosyal-İş’e katıldılar.” (DİSK Dergisi, sayı 57, Eylül 1979)
Aynı dönemde, Güneş Sigorta işçilerinin de DİSK’e bağlı Bank-Sen’den ayrılıp İlbank-İş’e geçtikleri duyuruldu:
“Güneş Sigorta İşçileri Bank-Sen’den İstifa Etti
“İşçilerin üye oldukları bağımsız İlbank-İş Sendikası toplu sözleşme çağrısı yaptı. “Bank-Sen yönetimi işverenle birlikte, istifa eden işçilere baskı yapıyor.
“Güneş Sigorta’da çalışan işçiler üyesi oldukları Bank-Sen Sendikasından istifa ederek bağımsız İlbank-İş Sendikası’na geçtiler.
“140 kişinin çalıştığı Güneş Sigorta’da işçiler 5 Kasım’dan itibaren Bank-Sen’den istifa etmeye başladılar. Noter kanalıyla yapılan istifalar kısa sürede 80’i aştı. Bu arada 8 Kasım günü İlbank-İş Sendikası bir çağrı yayınlayarak, işyerinde çoğunluk sendikası olduğunu açıkladı.
“İstifalar üzerine işverenle işbirliği yapan Bank-Sen yöneticilerinin işçilere baskıları yoğunlaştırdığı bildiriliyor. Bank-Sen yöneticileri özellikle öncü işçileri tehdit ediyorlar ve bunların işverenin adamları olduğu şeklinde karalamaya çalışıyorlar.
“Güneş Sigorta işçilerinin İlbank-İş’e geçmesi üzerine bir açıklama yapan sendikanın Genel Sekreteri Şükrü Öksüz şunları söyledi: ‘Bank-Sen yöneticileri sürekli tabanın söz ve karar sahibi olması ilkesini hayata geçirdiklerini söylerler. Oysa Güneş Sigorta’da kararını vererek Sendikamıza geçen işçilere Bank-Sen baskı yapmaktadır. Çağrı tarihinden sonra yapılan istifaların geçerli olmadığını bilmelerine rağmen, işyerindeki 2-3 İGD’liyi kullanarak, baskıyla işçileri istifa ettirmeye çalışıyorlar. Biz tabanımıza güveniyoruz. Her ne pahasına olursa olsun bu işyerinde toplu sözleşmeyi imzalayacağız.’“ (Aydınlık, 13.11.1979)
Nusret Önsüer’in Talepleri
İlbank-İş Sendikası Genel Başkanı Nusret Önsüer, 1980 yılında Demokrat Gazetesi’nde “Toplu İş Sözleşmesinde Yetki Uyuşmazlığı Sorunları ve Sahtecilik” başlıklı uzun bir yazı yayımladı. Yazının sonunda yetki uyuşmazlıklarıyla ilgili aşağıdaki talepler dile getiriliyordu:
“Toplu iş sözleşmesi yetki uyuşmazlıklarıyla ilgili şu sonuçlara varılmaktadır.
“1) Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunun 4. maddesindeki sözleşmenin bitimine bir ay kala feshedilmezse, bir yıl süreyle yenileneceğine özgü hüküm kaldırılmalı, süresi biten toplu iş sözleşmesi kesinlikle sona ermelidir.
“2) Toplu iş sözleşmesi yetkilerinde, çağrı tarihi açısından teorik durumla bağlı kalmayıp gerek bölge çalışma müdürlükleri, gerekse iş mahkemeleri karar anındaki fiili durumu yetkiye esas tutmalıdır.
“3) İşçilerin sendikadan istifa etmiş olmalarında, istifanamelerini notere verdiği tarih esas tutulmalıdır.
“4) Bölge çalışma müdürlükleri ve yargı organları, sahtecilik olaylarını incelemeli ve sahteciliği saptadığında, nicelik açısından değerlendirmeye gerek görmeksizin sahteciliği yapan sendikanın yetkisizliğine karar vermelidir.
“5) Sendikalar arası yetki uyuşmazlıklarının demokratik yolla çözümlenebilmesi için referandum kurumu bir an önce yasallaştırılmalıdır.” (Demokrat, 14.7.1980)
İlbank-İş’in Toplu İş Sözleşmeleri
Koçtuğ Denizcilik ve Ticaret A.Ş. Toplu İş Sözleşmesi
İlbank-İş Sendikası, 27 Ocak 1978 tarihinde, Koçtuğ Denizcilik ile bir toplu iş sözleşmesi bağıtladı (İlbank-İş ile Koçtuğ Denizcilik ve Ticaret A.Ş. Arasında İmzalanan Toplu İş Sözleşmesi (1.1.1978-31.12.1979), Yay.No.1, İstanbul, 1978). İlbank-İş tarafından bastırılan bu toplu iş sözleşmesinin ilk sayfalarında işçilere bir çağrı yer alıyordu:
“Bankacı, Sigortacı, Büro İşçisi Arkadaş
“Bu sözleşmeyi duyanlar ‘inanılmaz’ dediler. Ama biz diyoruz ki böylesine bir sözleşme imzalamak büyük bir başarı da olsa, gerçek devrimci bir işçi örgütü açısından olağanüstü bir olay değildir, doğaldır. Doğal olduğu için de bu başarımız her geçen gün çok daha yüce boyutlara ulaşacaktır. Bütün sorun namuslu ve dürüst davranışlardan yana olan işçi kardeşlerimizin bu anlayış içerisinde sendikamızda birleşmeleri ve birbirleri ile kenetlenmeleridir. Bunu yaparsak başarımız çok daha büyük olacaktır.
“Arkadaşlar,
“Sendikalaşma ve toplu iş sözleşmesi yapmayı içeren çalışma düzenimize kavuşalı 15 yıl oldu. Geçen süre içerisinde tüm emekçi sınıfların bir araya gelerek güçbirlikleri oluşturması gerekirdi. Alın terimiz ve göz nurumuzdan yarattığımız değerlerin hiç değilse büyük payının bizim olması için bu zorunluydu. Ama böyle olmadı. Kendilerine devrimci süsü verenler, Donkişot’luğa özenerek bağnazca çağ öncesi uygulamalara kalkıştılar. Bir yandan ‘dünyanın bütün işçileri birleşiniz’ sloganlarını atarken, diğer yandan tüm dünya sosyalist bloklarını ve toplumlardaki emekçi kitleleri bölücü, parçalayıcı, hatta perişan edici girişimlerde bulundular. Bizde de böyle oldu. Kapitalist sınıf günbegün güçlenirken, işçi sınıfı hâlâ kamplaşmakta. Değil bütün işçilerin birleşmesi, aynı işkolunda, aynı sendikada, hatta aynı işyerinde çalışan işçiler bile bir araya gelmek şöyle dursun, hâlâ bölünmeye devam etmekte.
“Bu böyle olmamalı, bölünme durmalı, hiç değilse aynı işkolundaki işçiler tek sendikada toplanmalıdır. Artık bunu savaşını vermek günü gelmiştir. Bu nedenle Türk işçisi’nin bugünkü öncel sorununu kendi içindeki birleşme-kenetlenme savaşı oluşturmaktadır.
“İşçi Arkadaş,
“En kutsal yaratma gücüne ‘Sen’ sahipsin. Bu bir yüceliktir. Yıllar yılı toplumumuzda devam edegelmiş feodal egemenlik senin bu yüce kişiliğini ezmiş, küçümsenen hor görülen kölesel koşullara itmiştir. Bugün aramızdan çıkan ‘sözde devrimci’ler de, çıkarları uğruna seni hor görmekte, beyni programlanmış güdülen kitleler haline getirmek istemektedir Bu nedenledir ki, kapitalist sınıftan önce onlarla savaşın daha da büyük olacaktır. Ama ‘Sen’ onursal bir başkaldırmayla, kişiliğine sahip çıkıp bu savaşı verecek ve sınıfsal birliğini kuracak güçtesin.
“İşte İlbank-İş Sendikası olarak, bu sözleşmedeki başarımız belki de böylesine sınıfsal bir birleşme ve kenetlenmeye katkıda bulunacaktır düşüncesiyle kıvanç duymaktayız.
“En kısa zamanda bir arada olma ümidiyle hepinizi selamlarız.”
Toplu iş sözleşmesinin metninden önce de, toplu iş sözleşmesiyle elde edilen kazanımlar İlbank-İş tarafından aşağıdaki biçimde özetlenmişti:
“Sözleşmenin Özcesi
“Bu sözleşmenin her maddesi işçiden yanadır. Onları teker teker okumadan önce topluca gözlerinizin önüne sermeyi uygun görüyoruz. Bakın bu sözleşme 122 işçiye neler sağladı:
“(1) 1.1.1978’den itibaren tüm işçilere 4.000 (dörtbin lira) zam. Buna ek olarak yine 1.1.1978’den itibaren, her işçiye, işyerinde doldurduğu beher hizmet yılı karşılığında 100 (yüz lira) hesabıyla tutarınca kıdem zammı. (Madde 55)
“(2) 1.1.1979’dan itibaren (11 ay sonra) tüm işçilere 3.000 (üçbin lira) daha 2nci yıl zammı. (Madde 55)
“(3) Yılda 4 maaş tutarında verilmekte olan ikramiyeler de 6 maaşa çıkarıldığından 11 aylık süre sonunda (yılbaşında) işyerinde çalışanlardan en düşük alan 10.300 (onbinüçyüz lira) maaş alacak ve 6 maaş ikramiye ile 15.450 (onbeşbindörtyüzelli lira) aylık gelir sahibi olacaktır. (Madde 34)
“Aylık ortalama ücret 5-6 bin lira olan işyerlerinde 6 veya daha fazla ikramiye ödenmesi doğal karşılanabilir. Ama enaz ücretin 10.300 lira olduğu bir işyerinde alınan yılda 6 maaş ikramiye olağanüstüdür.
“(4) Günde 40 (kırk lira) yemek ücreti. (Madde 37)
“(5) Her ay, şef muavinlerine, veznedar, tahsildar, mutemetlere, muhasebe kayıt makinesi kullananlara, ordino memurlarına 750 TL, şeflere 1.250 TL, daha üst kademeye ve teleks memurlarına 1.750 TL tahsisat. (Madde 41)
“(6) Bilinen beher lisan başına her ay 1000’er (biner lira) yabancı dil tahsisatı. (Madde 42)
“(7) Her ay beher çocuk başına 300 lira (üçyüz lira) çocuk zammı (Madde 44) İlkokula giden her çocuğa yıllık 1.000 TL, ortaokula ve liseye giden her çocuğa yıllık 1.500 TL, üniversite ve yüksek okullara giden her çocuğa yıllık 2.500 TL eğitim bursları. (Madde 45)
“(8) Bunlara ilaveten net 10.000 (net onbin lira) evlenme yardımı, 7.500 lira doğum, ölüm yardımları, 7.500 lira yakacak yardımı (yılda), 5.000 lira izin gideri (yılda), doğal felaket ve kazaya uğrama hallerinde 10.000 lira yardım yapılacağı gibi büro personeli 300.000 lira, diğer personel 500.000 liraya sigortalanacaktır. (Madde 46, 47, 48, 49, 52)
“(9) İşverence işçileri işyerine getirecek servis arabası sağlanacak, servis arabasından yararlanamayanlara yol ücreti ödenecektir. (Madde 53)
“(10) Tüm işçiler 30 işgünü yıllık dinlenme izni kullanacaktır. (Madde 28)
“(11) Öğrenci işçilere imtihanlara hazırlanması ve girmesi için yeterli müddetle ücretli izin verilecektir. (Madde 32)
“(12) Askere gidenler döndüğünde işe alınacaktır. (Madde 32)
“(13) İşten çıkarmalar 2 – 2 veya 3 işçi 2 işveren temsilcisinden oluşan disiplin kurulunca kararlaştırılacaktır.
(Madde 59)
“(14) Her ne sebeple olursa olsun hizmet aktinin sona ermesinde senesine 45 günlük kıdem tazminatı ödenecek, sadece kendi isteğiyle istifa edenler için işveren yüzde 50’ye kadar indirim yapabilecektir.” (Madde 62)”
Toplu iş sözleşmesinin bazı önemli maddeleri aşağıdadır:
Sözleşmenin kapsamı:
“Madde 6. “Bu sözleşme haklarından faydalanmak için yürürlük veya imza tarihinde işverenin işyerlerinde çalışan sendika üyesi olmak yeterlidir. Haklardan faydalanmak için başkaca hiçbir şart aranmıyacağı gibi, sendika üyesi bir işçi hiçbir sebeple sözleşme kapsamı dışında bırakılıp haklardan veya herhangi bir madde yararından mahrum edilemez.”
“Madde 14: “Sebepsiz işten çıkarma olamaz. Sendika üyesi işçi ancak disiplin kurulunun işten çıkarılmayı zorunlu kılıcı nitelikte kabul ettiği bir suç işlemesi veya çoğunlukla buna karar vermesi halinde işten çıkarılabilir.” “Madde 59: Disiplin Kurulu. Disiplin kurulu 4 kişiden oluşur. Bu kurula işveren 2 sendika 2 üye ile katılır.
Taraflar üyelerini her toplanma için ayrı ayrı seçerler.
“Her ne sebeple olursa olsun sendika üyesi işçinin, hizmet akdinin feshi, işten çıkartılması, bulunduğu unvan ve dereceden daha aşağı bir göreve indirilmesi ve her türlü cezalandırmalar ancak disiplin kurulunca incelenip kararı verildikten sonra uygulanabilir.
“Kurul çoğunlukla karar verir, kararları kesin olup tarafları bağlar.
“Kurul kararında 2’ye 2 kalınması halinde, sendikanın göstereceği 2 işçi arasından işverenin seçeceği kimse 5’inci üye olarak kurula katılır.
“Disiplin kurulu ilk oturumunu izleyen 15 işgünü içinde karara varmak zorundadır. Bu süre içinde karara varamadığı takdirde 10 işgünü daha uzatma kararı alıp bunu taraflara bildirir.
“Kıdem Hakkı. Madde 62: “Her ne sebeple olursa olsun, hizmet akdinin feshinde veya sona ermesinde sendika üyesi işçilere işyerinde çalıştığı beher hizmet yılı için 45 günlük istihkakı tutarında kıdem hakkı ödenir.
“Kendi isteğiyle işten ayrılanların kıdem hakkına hak kazanabilmesi için en az bir yıl çalışmış olması şarttır. “Kendi isteğiyle istifa ederek işten ayrılanlara ödenecek kıdem hakkında işveren yüzde 50’ye kadar indirim
yapabilir.”
Şark Sigorta T.A.Ş. Toplu İş Sözleşmesi
İlbank-İş Sendikası, 25 Mayıs 1978 günü, Şark Sigorta T.A.Ş. ile bir toplu iş sözleşmesi bağıtladı (İlbank-İş ile Şark Sigorta T.A.Ş. Arasında İmzalanan Toplu İş Sözleşmesi (1.3.1978-28.2.1980), İlbank-İş Yay.No.2, İstanbul, 1978). İlbank-İş tarafından bastırılan bu toplu iş sözleşmesinin ilk sayfalarında işçilere bir çağrı yer alıyordu:
“Bankacı, Sigortacı, Büro İşçisi Arkadaş,
“Bu, sigorta işkolunda imzalanan sözleşmelerin en iyilerinden biridir.
“Aslında devrimci bir örgüt imzaladığı sözleşmeleri övünme aracı yapamaz, yapmamalıdır. Çünkü kapitalist düzen içinde sözleşmeler işçiye ne getirirse getirsin onu belki biraz rahatlatabilir, fakat asla kurtaramaz. Özellikle düzenin doğal sonucu olarak her geçen gün daha da hızlanan fiyat artışları karşısında hiçbir zaman ‘oh’ diyemeyeceğimiz artık hepimizin kesinlikle bildiği bir gerçektir. Durum bu olunca, devrimci bir örgüt özdeki çelişki açısından temel görevin ne olduğunu çok iyi bilmeli ve işçiye ekonomik açıdan sevindirici sözleşmeler imzalamaktan çok daha önce sınıfsal birliği ve sanatsal bilinci sağlamaya çalışmalıdır.
“Ama sendikal örgütlenme ve toplu iş sözleşmesi hiç değilse bir iş yerinde çalışan işçileri bir araya getirmekte, patrona karşı ortak sorunlarının ortak savaşını verdirmektedir. Yani bir araya geldiklerinde ve hele birlikte direndiklerinde daha güçlü olduklarının pratiğini yadsınmaz biçimde yaşatmaktadır. Bu ise birliğin ve giderek sınıfsal birlik ve bilincin kaynağı olmaktadır. İşte bu nedenledir ki başarılı bir sözleşme denildiğinde aslında işçilere bir takım sosyal ekonomik haklar elde edilmesinden önce onların bir araya gelmesi ve bunun sonucunu almadaki başarıları çok daha önemlidir.
“Özellikle bugün içinde bulunduğumuz durum göz önüne alınırsa sınıfsal birliğe olan gereksinmemiz bir kat daha önem kazanır. İşte bunun içindir ki İlbank-İş Sendikası olarak tüm çalışmalarımızda bizim için en yüce sevinme kaynağı işçileri bir araya getirme, bir arada davranışlara yönlendirme ve özellikle de birlikte savaşmada ulaşabildiğimiz başarı oranıdır.
“İşçi Arkadaş!
“Daha ne kadar ezilen sınıf, yoksul halk kitleleri olarak kalacaksın. Halbuki senin emeğin kutsaldır, sen emekçisin, her şeyi üreten, yaratansın. İnsanca yaşamak herkesten önce senin hakkındır. Ama böyle parçalanmış olarak kaldığın sürece sömürülmen, ezilmen daha da devam edecektir.
“Artık durmamalısın. Öncelikle işyerinizde özde kaynaşacak biçimde tüm arkadaşlarınızla kenetlenmeli, patrona karşı birlik olmalısınız. Bu yetmez, işkolundaki tüm işçiler bir araya gelmeli, patronlarınıza karşı mücadele vermelisiniz. Bu da yetmez, tüm işçiler olarak bir araya gelmeli, sınıfsal birlik halinde kapitalist sınıfla savaşmalısınız.
“En kısa zamanda başarmanız dileğiyle.”
Toplu iş sözleşmesinin metninden önce de, toplu iş sözleşmesiyle elde edilen kazanımlar İlbank-İş tarafından aşağıdaki biçimde özetlenmişti:
“Sözleşmenin Özcesi
“İlk bakışta farkedilmez, ama bu sözleşme bugüne kadar sigortacılık işkolunda en yüksek düzeyde ekonomik haklar sağlayan bir toplu iş sözleşmesidir. Gerçekten sadece 3.250 + 3.250 = 6.500 TL aylık zam ve 6,5 maaş ikramiyenin aylığa yansıması 3.520 TL düşünülürse, bu sözleşmenin en az aylık brüt 10.020 TL zam sağladığı ortaya çıkar. Kaldı ki, senesine 50 TL kıdem zammı ve diğer yan ödemeler nazara alındığında aylık
15.000 TL zam alanlar dahi olmuştur.
“Kısaca sözleşme aşağıdaki hakları sağlamıştır:
“(1) 1.3.1978’den itibaren geçerli olmak üzere herkese 3.250 TL zam. Ayrıca, buna ilaveten yine 1.3.1978’den itibaren geçerli olmak üzere herkese, işyerinde doldurduğu beher tam hizmet yılı karşılığı 50 TL hesabıyla tutarınca kıdem zammı. 1.1.1979’dan itibaren herkese yine 3.250 TL zam. (Madde 49)
“(2) Her takvim yılında, 6,5 maaş ikramiye. (Madde 31)
“(3) Günde 40 TL yemek ücreti. (Madde 33)
“(4) Yılda 3.500 TL yakıt gideri. (Madde 34)
“(5) Her ay, şef muavinlerine 1.250 TL, şeflere 1.500 TL, servis müdürlerine 1.750 TL, 2’inci müdür ve daha üst kademeye 2.000 TL tahsisat. (Madde 36)
“(6) Bilinen beher lisan başına her ay 500 TL. (Madde 37)
“(7) Her ay beher çocuk başına 200 TL çocuk zammı. Her yıl ilkokula devam eden çocuğa 1.000 TL, ortaokul ve liseye devam eden çocuğa 1.250 TL, üniversite ve yüksek okula devam eden çocuğa 1.500 TL eğitim bursu. (Madde 40)
“(8) Her yıl 3.500 TL dinlenme gideri. (Madde 41)
“(9) Net 5.000 TL’dan aşağı olmamak üzere bir maaş tutarında evlenme yardımı. (Madde 42) “(10) Net 5.000 TL’dan aşağı olmamak üzere doğam, ölüm yardımları. (Madde 43)
“(11) İşçilerin işe gidiş gelişlerini sağlayan servis arabası.(Madde 48) “(12) Herkese 22-30 işgünlük yıllık dinlenme izni. (Madde 25)
“(13) Öğrenci işçilere imtihanlara hazırlanması ve girmesi için gerekli sürede ücretli izin. (Madde 27)
Toplu iş sözleşmesinin bazı önemli maddeleri aşağıdadır:
“Madde 6: Bu sözleşme haklarından faydalanmak için yürürlük ve imza tarihinde işverenin işyerinde çalışan sendika üyesi olmak yeterlidir. Haklardan faydalanmak için başkaca hiçbir şart aranmayacağı gibi, sendika üyesi bir işçi hiçbir sebeple, sözleşme kapsamı dışında bırakılıp haklardan veya herhangi bir madde yararından mahrum edilemez.
“Madde 14: Sendika üyesi işçi ancak iş güvenliği kurulunun işten çıkarılmayı zorunlu kılıcı nitelikte kabul ettiği bir suç işlemesi ve çoğunlukla buna karar vermesi halinde işten çıkarılabilir.
“Madde 53: İş güvenliği kurulu, iki üyesi işverence tayin edilip, iki üyesi de sendika tarafından ve sendika üyesi işçiler arasından seçilir.
“Kurul kararları çoğunlukla alınır. Kararlar kesin olup tarafları bağlar. Oylamada çoğunluk sağlanamaması halinde işverenin İktisat veya Hukuk Fakülteleri profesörleri arasından göstereceği üç kişi arasından sendika tarafından seçilecek şahıs kurula başkanlık eder.
“Her ne sebeple olursa olsun hizmet akdinin feshi, işten çıkarmalar ve işçilerin bulundukları unvan ve dereceden daha aşağı bir göreve indirilmeleri, uyarma ve kınama dışındaki cezalandırmalar ancak İş Güenliği Kurulunca incelenip, karar verildikten sonra uygulanabilir.
“Madde 56: Kendi isteği ile istifa eden personele en az 3 yıl çalışmış olmak şartiyle ödenecek kıdem tazminatından işveren gerekçe göstermeksizin yüzde 50’ye kadar indirim yapabilir.”
Sınırlı Sorumlu Birlik Sigorta Kooperatifi Toplu İş Sözleşmesi
İlbank-İş Sendikası, 17 Ağustos 1978 günü S.S.Birlik Sigorta Kooperatifi ile bir toplu iş sözleşmesi bağıtladı. (İlbank-İş ile Sınırlı Sorumlu Birlik Sigorta Kooperatiifi Arasında İmzalanan Toplu İş Sözleşmesi (1.3.1978-31.12.1979), İlbank-İş Yay.No.3, İstanbul, 1978). İlbank-İş tarafından bastırılan bu toplu iş sözleşmesinin ilk sayfalarında işçilere bir çağrı yer alıyordu:
“Sigortacı, Bankacı, Büro İşçisi Arkadaş,
“İstanbul’da bulunanların çoğunluğu görmüş olmalı. 2 ayı aşkın süre Taksim’den Harbiye’ye giden Cumhuriyet Caddesi’nin tam ortasındaki ağaçlar grev dövizleri ile çevrilmişti.
“S.S. Birlik Sigorta Kooperatifi’nin yiğit işçileri, en başta işten çıkarılan 9 arkadaşının işe alınması, daha sonra da kendi hakları ve tüm işçi sınıfımız adına işverene karşı savaş veriyordu.
“İşverenin işçileri bölme, kendi çıkarına yönlendirme çabaları sonuç vermemişti. Yiğit Birlik Sigortalılar en bilinçli düzeydeymişçesine savaş veriyorlardı.
“Bir döviz daha astılar.
“Kurtulmak Yok Tek Başına, ya Hep Beraber ya Hiçbirimiz
“Günler ardı ardına geçti. Birlik Sigortalılar ekonomik demokratik savaşımlarında her geçen gün daha da kenetleniyor, daha da güçleniyordu. Bu bir rekordu. Ülkemizde ilk defa bir sigorta şirketinde 66 gün sürmüş grev uygulanıyordu ve kesinkes böylesine bir savaşı haklı olanlar kazanacaklardı.
“Öyle de oldu. Yenilenler boyun büktüler. 9 işçi işe alındı. İşçi isteklerinin tamamı kabul edildi, sözleşme imzalandı.
“İşçi Arkadaş,
“‘Grev bir savaş okuludur’ kavramının somut örneğini yaşadık. Bir araya gelip kenetlendik mi neler yapabileceğimizi herkes öğrendi. Günümüzde emperyalist güçler, çok uluslu şirketler yoluyla yeni sömürge ülkelerde faşist diktatörlükler tezgahlayıp çıkarlarını ve egemenliklerini korumada ve güçlendirmekte. Yerli sömürücü kapitalistler de kendi çıkarları uğruna bu uluslararası sömürüye ortak olmakla işbirliği kurmakta. Yani uluslararası bir araya gelme, uluslararası güçlenme, her gün daha da güçlenme.
“Ya sen ne yapıyorsun işçi arkadaş,
“‘Bütün ülkelerin işçileri birleşin’ derken kendi kendini parçalamaya devam ediyorsun. Artık durma. Evinde, sokakta, işyerinde her zaman her yerde ‘her işkolunda tek sendika, devrimci güçlü sendika’ diye bağır. Tüm çevrene bunu anlat, bunu aşıla. Çünkü işte sınıfı olarak bizim gücümüz örgütlü birliğimizde, devrimci yolumuzda el ele yürümemizdedir. Bunu yaptığımızda nasıl başarılı olacağımız da somut olarak görüldü.
“İlbank-İş Sendikası olarak, bu savaşta ve sözleşmedeki başarımızda böylesine sınıfsal bir örgütlenmeye katkıda bulunabilirsek kıvanç duyacağız.
“En kısa zamanda bir araya gelmemiz ümidiyle işten selamlar. “Bütün devrimci savaşımlarınız gönlünüzce sonuçlansın.”
Toplu iş sözleşmesinin metninden önce de, toplu iş sözleşmesiyle elde edilen kazanımlar İlbank-İş tarafından aşağıdaki biçimde özetlenmişti:
“Sözleşmenin Özcesi
“Bu sözleşme günümüze kadar, sigortacılık işkolunda imzalananların en iyisi olduğu inancındayız.
“Sağladığı ekonomik yararların çok daha ötesinde temel haklar taşımaktadır. Kaldı ki işyerinin olanakları göz önüne alınırsa, ekonomik haklar açısından daha olağanüstüdür. Bu konuda, ekonomik olanaklarla karşılaştırma halinde, bugün ülkemizde bulunan birçok sigorta şirketlerinin, bu sözleşmeyle sağlanan hakların en az 20 -30 katı ekonomik haklar vermesi gerekeceği sonucuna varmak, durumu değerlendirme açısından yeterlidir sanırız.
“Bakın bu sözleşmeyle işçiler nelere kavuştular:
“(1) İşten çıkartılmış 9 işçinin, işten çıkartılma işlemleri iptal edilip, çalışmalarının devamı sağlanmıştır. (Ek anlaşma Madde 1)
“(2) 1.3.1978’den itibaren 3.000 (üçbin), 1.1.1979’dan itibaren 2.500 (ikibinbeşyüz) lira olmak üzere, sözleşmenin imza tarihi 17.8.1978’e oranla, 4,5 ay ara ile tüm işçilere toplam 5.500 TL (beşbinbeşyüz lira) ücret zammı. (Madde 51)
“1.3.1978’den itibaren farklar toptan alınacak.
“(3) Her bir yıllık hizmeti doldurma karşılığında 200 TL (ikiyüz lira) kıdem zammı. (Madde 32) “(4) Yılda en az 6 maaş ikramiye. (Madde 33)
“(5) Günde 40 TL yemek parası. (Madde 35)
“(6) Her ay, şef muavinlerine 500 TL, şeflere 750 TL, daha üst kademeye 800 TL, veznedar, tahsildar ve mutemetlere 500 TL, muhasebe kayıt makinelerinde çalışanlara 1.000 TL tazminat. (Madde 37)
“(7) Bilinen beher lisan başına her ay 750 TL. (Madde 38)
“(8) Her ay çocuk başına 200 TL (ikiyüz lira) çocuk zammı. (Madde 40) Her yıl ilkokula devam eden çocuklara 1.000 (bin), ortaokul ve liseye gidenlere 1.500 (binbeşyüz), yüksek tahsil yapanlara 2.000 TL (ikibin lira) eğitim bursu.
“(9) Her yıl 3.500 TL dinlenme gideri (Madde 42), 3.500 TL yakıt gideri (Madde 43), net 7.500 TL’dan aşağı olmamak üzere bir maaş evlenme yardımı (Madde 44), net 5.000 TL doğum, ölüm yardımları (Madde 45), en az 10.000 TL (onbin) doğal felaket ve kaza yardımı. (Madde 46)
“(10) Tüm işçilere 30 işgünlük yıllık dinlenme izni. (Madde 26). Cumartesi tatil günüdür. “(11) Askere gidenler dönüşünde işe alınacak. (Madde 29)
“(12) Hiçbir nedenle işçi çıkarma olmayacak. İşçi ancak bir suç işlemesi halinde, 2 – 2 veya 3 işçi 2 işveren temsilcisinden oluşan iş güvenliği kurulu kararıyla işten çıkartılabilecek. (Madde 14, 55)
Toplu iş sözleşmesinin bazı önemli maddeleri aşağıdadır:
“Madde 55: İş Güvenliği Kurulu
“İş güvenliği kurulu 4 veya 5 kişiden oluşur.
“Bu kurula işveren iki, sendika iki üye ile katılır.
“Taraflar üyelerini her toplantı için ayrı ayrı seçerler.
“Her ne sebeple olursa olsun, sendika üyesi işçinin hizmet akdinin feshi, işten çıkartılması, bulunduğu unvan ve dereceden daha aşağı bir göreve indirilmesi ve her türlü cezalandırılmalar ancak iş güvenliği kurulunca incelenip, kararı verildikten sonra uygulanabilir.
“Kurul çoğunlukla karar verir, kararları kesin olup tarafları bağlar.
“Kurula iki işveren iki işçi üyenin katılmasında karar ikiye iki kalırsa, işverenin göstereceği üç sendika üyesi aday arasından sendikanın seçeceği işçi beşinci üye olarak kurula katılır. İşverenin göstereceği üç aday, birinci defa sendikaca veto edildiğinde, işveren ikinci defa üç başka aday gösterir.
“Toplu İş Sözleşmesinin Eki Anlaşma
“Madde 4: İşçilerin grev süresine ait ücret ve her türlü yan ödemeleri hiçbir kesintiye tabi tutulmaksızın, grev süresince çalışılmışcasına ödenecektir.”
12 Eylül 1980 Darbesi Sonrasındaki Gelişmeler
12 Eylül 1980 darbesinden sonra İlbank-İş’in faaliyeti durduruldu ve sendika yöneticileri hakkında İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı 1 no.lu Askeri Mahkemesi’nde bir dava açıldı. Davada sendika yöneticileri önce hapis cezalarına çarptırıldı.
“Bağımsız İl Bank-İş Yöneticileri Toplam 57 Yıl Hapse Mahkum Edildi
“İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı 1 Numaralı Askeri Mahkemesi bağımsız İl Bank-İş Sendikası’nın sekiz yöneticisine toplam 57 yıl 5 ay ağır hapis cezasına çarptırdı. Sendikanın Genel Başkanı Nusret Önsüer ile 7 yöneticisi hakkında gıyabi tutuklama kararı verildi.
“İstanbul’da kurulu Türkiye İlerici Banka, Büro, Sigorta İşçileri Sendikası’nın yönetici ve üyesi 20 sanığın yargılandığı davada mahkeme Genel Başkan Nusret Önsüer, Ömer Kuşalan, Sait Karakaş, Saniye Dönmez’i 8’er yıl 10’ar ay 20’şer gün, Ertuğrul Ala, Resul Kandemir, Ali Şengül, Bülent Ululu’yu 5’er yıl 6’şar ay 20’şer gün hapis cezasına çarptırıldı.
“İşçi sınıfı iktidarı kurmak amacıyla Marksist-Leninist yasadışı faaliyetlerde bulunmak, meslek teşekkülünü yasa dışı örgüte dönüştürmek ve sendikada yasak yayın bulundurmak iddiasıyla yargılanan sanıklardan 12’si delil yetersizliğinden beraat ettiler. Sendikanın kapatılmasına ve mal varlığının da hazineye devrine karar verilen davada, tutuksuz yargılanan, ancak mahkumiyet cezası alan sekiz yönetici için gıyabi tutuklama kararı verildi.” (Tercüman, 26.3.1985)
Ancak bu karara yapılan itiraz sonucunda, 1986 yılında sanıklar hakkında beraat kararı verildi ve İlbank-İş’in kapatılması talebi reddedildi.