İran’da yılbaşından önce ekonomik nedenlerle başlayan protestolar ülke çapında pek çok şehre yayılarak büyük bir ayaklanmaya dönüştü. İran’dan yapılan açıklamalarda ülkede iç güvenliğin kontrol altına alındığı ifade edilirken, dış basına göre ölü ve yaralı sayıları binlerle ifade ediliyor.

İdam tartışmaları başladı!

26 yaşındaki Erfan Soltani, geçen Perşembe günü Tahran’ın batısındaki Fardis şehrinde tutuklandı. İran yargısı Perşembe günü, 26 yaşındaki Soltani’nin ölüm cezasına çarptırıldığı yönündeki haberleri yalanladı. Yargı, bunun yerine Soltani’nin yalnızca hapis cezası gerektiren güvenlik ile ilgili suçlamalarla karşı karşıya olduğunu belirtti.

Hükümetin uyguladığı internet kesintisi, onun ve potansiyel olarak benzer durumda olan diğer kişilerin sağlık durumu hakkında bilgi edinmeyi de zorlaştırdı.

İran yargısının başı Gulamhossein Mohseni-Ejei, “isyancılar” olarak adlandırdığı kişilere karşı hızlı yasal işlem başlatılacağına söz verdi. Mohseni-Ejei’ye göre, “terör eylemi gerçekleştirenlerin yargılanması ve cezalandırılmasında kesinlikle öncelik verilmelidir”.

Yetkililer ayrıca, son olaylarda yer alan bazı önemli isimler için açık yargılamalar yapmayı planlıyor ve bu yargılamaların medyaya da açık olacağını belirtti.

İran para biriminin değer kaybetmesi ve yaşam maliyetinin hızla artması nedeniyle başlayan ve 31 eyaletin tamamındaki 180’den fazla şehir ve kasabaya yayıldığı bildirilen protestolar, bu duruma duyulan öfke sonucu patlak verdi.

Bu talepler hızla siyasi değişim taleplerine dönüştü ve 1979 İslam devriminden bu yana dinî düzen için en ciddi meydan okumalardan biri haline geldi.

İran’da son üç yılda, 2022’deki “Kadın, Yaşam, Özgürlük” protestolarıyla bağlantılı olarak ölüm cezasına çarptırılan en az 12 erkek idam edildi. Masha Amini isimli genç kızın ahlak polisi tarafından “uygunsu” başörtüsü takmakla suçlanması ve gözaltında ölmesiyle protestolar başlamıştı.

İnsan hakları örgütleri, bu türden son idam cezası infazının 6 Eylül’de İsfahan’da Mehran Bahramian’ın idam edilmesiyle gerçekleştiğini söylüyor.

Son protestoların ardından idam cezası olur mu?

ABD Başkanı Başkan Donald Trump Çarşamba günü yaptığı açıklamada, İran’daki “öldürmelerin” durduğu ve tutuklanan protestocuların beklenen infazlarının gerçekleşmeyeceği konusunda bilgilendirildiğini söyledi. Aktivistler ise iki haftadan uzun süren protestolarda binlerce kişinin öldüğünü belirtiyor.

Olaylar sürerken, İran, uluslararası sivil uçuşlar hariç (İran havacılık yetkililerinden önceden izin alınması şartıyla) tüm uçuşlara hava sahasını kapatan bir NOTAM (Uçuş Öncesi Bilgi Bülteni) yayınladı. NOTAM başlangıçta Doğu Zaman Dilimi’ne göre 22:30’a kadar uzatılmıştı, ancak daha sonra süresi doldu.

Aktivistlerin Çarşamba günü yaptığı açıklamaya göre, İran’da son 17 gündür ülke çapında düzenlenen protestolarda 2.500’den fazla kişi hayatını kaybetti. Trump, göstericilere desteğini dile getirmiş ve ölümler nedeniyle Tahran hükümetine karşı olası bir Amerikan müdahalesine işaret etmişti.

İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı (HRANA), 28 Aralık’ta başlayan protestolardan bu yana toplam 2.571 ölümün doğrulandığını ve 779 ölümle ilgili diğer raporların incelendiğini bildirdi. 

HRANA’nın bildirdiğine göre, teyit edilen ölümler arasında 2.403 yetişkin protestocu, 18 yaş altı 12 protestocu, hükümete bağlı 147 personel ve protestoya katılmayan 9 sivil bulunuyor. HRANA’nın bildirdiğine göre, 1.134 protestocu daha ağır yaralandı ve en az 18.137 kişi tutuklandı.

İran yargısının başı Gulamhossein Mohseni-Ejei, Çarşamba günü erken saatlerde, ülke çapındaki protestolarda tutuklananlar için hızlandırılmış yargılamalar ve infazlar yapılacağını ima etmişti.

 Associated Press’in haberine göre, İran devlet televizyonu tarafından çevrimiçi olarak paylaşılan bir videoda Mohseni-Ejei, “Bir iş yapmak istiyorsak, şimdi yapmalıyız. Bir şey yapmak istiyorsak, hızlıca yapmalıyız. Eğer geç kalırsa, iki ay, üç ay sonra, aynı etkiyi göstermez” dedi.

Trump Çarşamba günü Oval Ofis’ten yaptığı açıklamada, idamların gerçekleşmeyeceğinin kendisine söylendiğini belirtti.

Trump, Amerikalıların İran’dan tahliye edilmesinin “iyi bir fikir” olduğunu düşündüğünü söyledi. Dışişleri Bakanlığı Salı günü yaptığı açıklamada, tüm ABD vatandaşlarının ülkeyi terk etmesi gerektiğini belirtti.

ABD’li bir yetkili, ABC News’e yaptığı açıklamada, bölgedeki artan gerilimler nedeniyle Katar’daki El-Udeid Hava Üssü’ndeki bazı personelin Çarşamba akşamına kadar üssü terk etmesi yönünde uyarıda bulunulduğunu doğruladı. Bu uyarıyı ilk olarak Reuters haber sitesi duyurdu.

Katar Uluslararası Medya Ofisi, resmi internet sitesinde yayınladığı bir açıklamada, bazı personelin El-Udeid’den ayrıldığını doğruladı. Açıklamada, “Bu tür önlemler, mevcut bölgesel gerilimlere yanıt olarak alınmaktadır” denildi.

Doha’daki ABD Büyükelçiliği, “devam eden bölgesel gerilimler” nedeniyle Katar’daki personeline “daha fazla dikkatli olmaları” ve El Udeid Hava Üssü’ne seyahatlerini sınırlamaları konusunda uyarıda bulundu.

Büyükelçilik tarafından yayınlanan güvenlik uyarısında, “Katar’da bulunan ABD vatandaşlarının da aynısını yapmasını tavsiye ediyoruz ” denildi.

Trump Salı günü yaptığı açıklamada, protestolarda şu ana kadar kaç kişinin öldüğüne dair kesin bir rakam verilmediğini, ancak “bir kişinin bile çok olduğunu” söyledi.

“Bence bu çok fazla. Her neyse, çok fazla,” dedi.

Salı günü ilerleyen saatlerde gazetecilere verdiği demeçte, İran’da kaç protestocunun öldürüldüğüne dair “kesin rakamları” yakında alacağını ve “buna göre hareket edeceklerini” söyledi.

Trump, İran’la iş yapan tüm ülkelere %25 gümrük vergisi uygulanacağını duyurdu. Başkan ve Beyaz Saray Basın Sözcüsü Karoline Leavitt, diğer seçeneklerin de hâlâ görüşüldüğünü belirtti.

İranlı yetkililer, herhangi bir dış müdahale durumunda ABD ve İsrail hedeflerine karşı misilleme saldırıları düzenlemekle tehdit etti.

Aralık ayının sonlarından bu yana protestolar ülke genelinde yayılıyor. İlk yürüyüşler Tahran’ın merkezinde gerçekleşti ve katılımcılar yükselen enflasyona ve ulusal para birimi riyal’in değer kaybına karşı gösteri yaptı. 

Protestolar yayıldıkça, daha açık bir şekilde hükümet karşıtı bir nitelik kazandı.

Hükümet güçleri büyük bir güvenlik operasyonuyla karşılık verdi. Ülke genelinde uzun süreli bir internet kesintisi de yaşanıyor. İnternet izleme grubu NetBlocks Çarşamba günü yaptığı açıklamada, kesintinin 132 saati aştığını belirtti.

İran’ın ruhani lideri Ayetullah Ali Hamaney ve üst düzey İranlı yetkililer, protestocuların ekonomik şikayetleriyle ilgilenmeye istekli olduklarını belirtmiş olsalar da, olayları yabancı ülkeler (başta ABD ve İsrail olmak üzere) tarafından desteklenen ve yabancı ajanlar tarafından kışkırtılan “isyancılar” ve “teröristler” olarak nitelendirmişlerdir.

Çarşamba günü devlet medyasına göre Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, Ekonomi Bakanlığı yetkilileriyle yaptığı bir toplantıda, “Ekonomik koşullar iyileşmiş olsaydı sokaklarda protestolarına şahit olmazdık” dedi.

Yurtdışındaki muhalif figürler, İranlıları protestoları sürdürmeye ve Tahran’daki hükümeti devirmeye çağırdı.

ABD’deki üssünden İran hükümetinin önde gelen eleştirmenlerinden biri haline gelen İran’ın sürgündeki Veliaht Prensi Rıza Pehlevi, Pazartesi günü Trump’a protestocuları desteklemek için harekete geçmesi çağrısında bulundu.

Salı günü Pahlevi, İran ordusu mensuplarını protestolara katılmaya çağırdı. X’te yazdığı mesajda, “Siz İran’ın ulusal ordususunuz, İslam Cumhuriyeti’nin ordusu değil” dedi.

Pehlevi, “Vatandaşlarınızın canlarını koruma göreviniz var. Fazla zamanınız yok. En kısa sürede onlara katılın” diye ekledi.

İran yargısı, gözaltına alınan protestocu Erfan Soltani’nin idam edilmesi planını yalanladı

İran yargısı, ülkedeki son protestolarla bağlantılı olarak tutuklanan bir kişinin idamının planlandığı iddialarını yalanladı.

Norveç merkezli Kürt insan hakları örgütü Hengaw, bu hafta başında yaptığı açıklamada, 26 yaşındaki Erfan Soltani’nin ailesine, gözaltına alınmasından sadece birkaç gün sonra çarşamba günü idam edileceğinin söylendiğini belirtti.

Çarşamba günü Hengaw, söz konusu kişilerin Soltani’nin idamının “ertelendiğini” söylediğini ancak hayatına ilişkin “ciddi ve devam eden endişelerin” bulunduğunu belirtti.

“Bu iyi bir haber. Umarım böyle devam eder!” dedi ABD Başkanı Donald Trump, İran’ı protestocuları idam etmemesi konusunda uyarmıştı.

İran devlet televizyonu IRIB’in haberine göre, İran yargısı Soltani’nin “ulusal güvenliğe karşı işbirliği yapmak” ve “kuruluş aleyhinde propaganda faaliyetlerinde bulunmak” suçlamalarıyla karşı karşıya olduğunu ve bu suçların ölüm cezası gerektirmediğini belirtti.

Açıklamada, yabancı medya kuruluşlarının Soltani’nin idamla karşı karşıya olduğu yönündeki haberleri “açık bir haber uydurma eylemi” olarak nitelendirildi.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, ABD televizyonuna verdiği bir röportajda, insanları asma “planı olmadığını” söyledi.

Bu olay, ABD’nin olası askeri müdahalelerine dair artan spekülasyonlar arasında Trump’ın idamların gerçekleştirilmesi halinde “çok sert önlemler” alacağı tehdidinde bulunmasının ardından yaşandı. Çarşamba günü gazetecilere verdiği demeçte, “karşı taraftaki çok önemli kaynakların” kendisine “İran’daki öldürmelerin durduğunu ve infaz planının olmadığını” bildirdiğini söyledi.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi

Ailesinin açıklamalarına göre, giyim mağazası sahibi Soltani, geçen Perşembe günü Tahran’ın batısındaki Fardis kentinde düzenlenen protestolarla bağlantılı olarak evinde tutuklandı.

Ancak IRIB’in haberine göre, yargı, zanlının Cumartesi günü “ayaklanmalar” sırasında tutuklandığını ve komşu Karaj şehrindeki bir hapishanede tutulduğunu belirtti.

Ancak Starlink uydu internet hizmeti üzerinden gönderilen bir mesajda, müvekkilinin savunma avukatı olmadığı ve ailesinin yetkililer tarafından büyük baskı altında olduğu belirtildiğini söyledi.

“Erfan o ailenin kalbi. Çok sakin, çok nazik bir insan,” dedi ve fotoğrafçılığı, sporu ve hayvanları sevdiğini, sadece kendisi ve İran halkı için “temel haklar” istediğini sözlerine ekledi.

“Hem kendisi hem de diğer gençler için binlerce umudu vardı.”

Somayeh, İran hükümetinin Erfan’ın idam edilmesinin “insanları protestoları durdurmaya korkutacağını” umduğunu söyledi.

“Erfan’ı tutuklamak için hiçbir sebepleri yoktu. Birçok Erfan var. Hükümetin tek stratejisi protestoları bu şekilde sona erdirmek” dedi.

‘Sakin bir hayat istiyordu’: BBC, gözaltına alınan İranlı protestocu Erfan Soltani’nin bir akrabasıyla konuştu.

Perşembe günü ilerleyen saatlerde, ABD Hazine Bakanlığı, Trump’ın, “İran rejiminin barışçıl göstericilere yönelik acımasız baskısının mimarları” olmakla suçladığı beş üst düzey İranlı yetkiliye yeni yaptırımlar uygulanması talimatı verdiğini açıkladı.

Hazine Bakanlığı’nın protestolara verilen yanıtı koordine ettiğini belirttiği Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Sekreteri Ali Larijani’nin yanı sıra, Hazine Bakanlığı’nın güvenlik güçlerinin çok sayıda sivili öldürdüğünü söylediği batıdaki Lorestan ve güneydeki Fars eyaletlerindeki Devrim Muhafızları ve polis güçlerinin komutanları da dahil olmak üzere birçok kişi bu listede yer aldı.

Başyargıç Gholamhossein Mohseni-Ejei, tutuklanan “isyancıların” hızlı bir şekilde yargılanıp cezalandırılmasını savundu.

Çarşamba günü yayınladığı bir videoda, “Sokaklarda insanların kafasını kesen veya insanları diri diri yakan unsurlar en kısa sürede yargılanmalı ve cezalandırılmalıdır. Eğer bunu hızlı yapmazsak, aynı etkiyi yaratamaz” dedi.

Adalet Bakanı Amin Hossein Rahimi ise geçen Perşembe ile Cumartesi arasında gerçekleşen protestolar sırasında tutuklanan her bireyin “kesinlikle suçlu” olduğunu söyledi.

Son üç yılda İran, 2022 “Kadın, Yaşam, Özgürlük” protestolarıyla bağlantılı olarak ölüm cezasına çarptırılan en az 12 kişiyi idam etti. İnsan hakları grupları, mahkumiyetlerinin işkenceyle elde edilmiş “itiraflar” ve son derece adaletsiz yargılamalar sonucunda verildiğini belirtti.

Mevcut protesto dalgası, Tahran’daki esnafın artan yaşam maliyeti ve para biriminin değer kaybetmesi nedeniyle greve gitmesinin ardından başladı.

Göstericiler hızla ülke geneline yayıldılar ve özellikle Yüksek Lider Ayetullah Ali Hamenei’ye karşı döndüler. Göstericilerin attığı sloganlar arasında “Diktatöre ölüm” ve “Seyyed Ali [Hamenei] bu yıl devrilecek” gibi ifadeler yer aldı.

Protestolar geçen Perşembe günü önemli ölçüde tırmandı ve yetkililer tarafından ölümcül güç kullanılarak bastırıldı; bu durum, internet ve iletişim hizmetlerinin neredeyse tamamen kapatılmasıyla gizlendi.

İran İnsan Hakları örgütü, güvenlik güçleri tarafından en az 3.428 protestocunun öldürüldüğünü doğruladığını ve yaklaşık 20.000 kişinin tutuklandığını tahmin ettiğini açıkladı.

Kanada Dışişleri Bakanı Anita Anand Perşembe günü yaptığı açıklamada, bir Kanada vatandaşının “İran’da İranlı yetkililerin elinde öldüğünü” söyledi ancak kimliğini açıklamadı.

Anand, “İran halkının, İran rejiminin baskısı ve devam eden insan hakları ihlalleri karşısında seslerinin duyulmasını talep eden barışçıl protestoları, rejimin insan hayatını açıkça hiçe saymasına yol açtı” diye ekledi.

Uluslararası Kızılhaç ve Kızılay Dernekleri Federasyonu, İran Kızılhaçı’ndan Amir Ali Latifi’nin 10 Ocak’ta Gilan eyaletinde görev başında öldürüldüğünü ve 5 meslektaşının yaralandığını bildirdi.

İran, protestocular için hızlı yargılamalar ve idamlar uygulayacak mı?

İran’daki son protestolarda güvenlik güçlerinin gösterilere yönelik müdahalesinde 2.500’ün üstünde protestocu hayatını kaybetti. Mevcut ölüm sayısı, İran’da son on yıllardaki herhangi bir protesto veya ayaklanma dönemindekinden daha fazla ve ülkenin 1979 İslam Devrimi’ni çevreleyen kaosu hatırlatıyor.

Bu arada İran, İsrail ve ABD’nin protestoları organize ettiğini kanıt sunmadan iddia ettikten sonra önleyici bir saldırı düzenleyebileceği tehdidinde bulundu. Bir ABD yetkilisi, Katar’daki önemli bir ABD askeri üssündeki bazı personelin Çarşamba akşamına kadar tahliye edilmesi yönünde talimat verildiğini söyledi; bu karar, İran’daki üst düzey bir yetkilinin daha önce orada gerçekleşen bir İran saldırısını gündeme getirmesinin ardından geldi.

Çarşamba günü, gösterilerde öldürülen yaklaşık 100 güvenlik gücü mensubu için de toplu bir cenaze töreni düzenlendi. On binlerce yaslı, İran bayrakları ve Ayetullah Ali Hamaney’in fotoğraflarını taşıyarak törene katıldı. İran bayraklarıyla örtülü tabutlar en az üç sıra halinde üst üste dizilmişti. Tabutların üzeri kırmızı ve beyaz güller ve öldürülenlerin çerçevelenmiş fotoğraflarıyla kaplıydı.

Sivil güvenlik güçleri bazı mahallelerde dolaşmaya devam ederken, isyan karşıtı polis ve paramiliter Devrim Muhafızları’nın gönüllü Basij birliklerinin üyelerinin kışlalarına geri gönderildiği aktarılıyor.

İran Dışişleri Bakanı Arakçi: Bugün ya da yarın herhangi bir idam olmayacak

ABD basınından Fox News’e konuşan İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, protestolara dair yoğun bir dezenformasyon kampanyası yürütüldüğünü savunarak “Bugün ya da yarın herhangi bir idam olmayacak. Size şunu güvenle söyleyebilirim ki, idam gibi bir plan kesinlikle yok” dedi. Arakçi , İran İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı, Reuters gibi kurumların açıkladığı ölü sayısının da gerçeği yansıtmadığını, protestolarda “birkaç yüz” insanın öldüğünü söyledi.

Haber ajansları