Kozmonotluk Günü, 9 Nisan 1962′de SSCB Yüksek Sovyeti tarafından, bir Sovyet vatandaşı tarafından gerçekleştirilen dünyanın ilk uzay uçuşunun anısına çıkarılan bir kararname ile kurulmuştur.
Rusya, 9 Nisan 1962’de SSCB Yüksek Sovyeti (Sovyetler Birliği’nin ulusal yasama organı) tarafından bir Sovyet vatandaşı tarafından gerçekleştirilen dünyanın ilk uzay uçuşunun anısına çıkarılan bir kararnameyle 12 Nisan’ı Kozmonotluk Günü olarak kutluyor. Bu tarihin ülkenin önemli olaylar takvimine eklenmesi fikri, Sovyetler Birliği’nin uzay görevine çıkan ikinci kozmonotu German Titov tarafından önerilmişti.
Ayrıca, 12 Nisan, İnsanlı Uzay Uçuşu Uluslararası Günü’dür (insanlığın uzay çağının başlangıcını onurlandırmak amacıyla 7 Nisan 2011’de BM Genel Kurulu oturumunda ilan edilmiştir).
12 Nisan 1961, İlk insanlı uzay uçuşu
12 Nisan 1961′de Sovyet kozmonot Yuri Gagarin, Dünya’nın yörüngesine çıkan ilk insan oldu. Vostok adlı uzay aracı, bir kez dünya turu yapmak üzere Baykonur uzay üssünden fırlatıldı. Gagarin, Rusya’nın Saratov bölgesine başarılı bir şekilde iniş yaptı. Uçuşu 108 dakika sürdü. Fırlatma anında Gagarin’in söylediği ve anında tarihe geçen söz şuydu: “Haydi gidiyoruz!” Bu uzay uçuşu ona Sovyetler Birliği Kahramanı unvanını kazandırdı.
Yuri Gagarin, Nisan 1961’in sonunda “dünya barış turuna” başladı. Sonraki üç yıl boyunca Çekoslovakya, Bulgaristan, Finlandiya, İngiltere, Polonya, Küba, Brezilya, Kanada, Macaristan, Hindistan, Mısır, Avusturya, Japonya, Fransa, Meksika, Doğu Almanya, İsveç ve Norveç dahil olmak üzere yaklaşık 30 ülkeyi ziyaret etti.
Gerçekten tarihi başarısının ardından Gagarin, Kozmonot Eğitim Merkezi’nde çalışmaya devam etti. Mayıs 1961’den itibaren kozmonot eğitim ekibinin komutanı ve kıdemli eğitmeni oldu. Daha sonra Kozmonot Eğitim Merkezi’nin uzay uçuşu eğitim programının başkan yardımcılığı görevini üstlendi. Gagarin, 24 Nisan 1967’de Soyuz-1 uzay aracıyla yaptığı test uçuşundan dönerken hayatını kaybeden meslektaşı Vladimir Komarov’un yedek pilotuydu. Gagarin’in bir daha uzaya gitmesi kaderinde yoktu.
Dünyanın ilk kozmonotu, 27 Mart 1968’de eğitmen Vladimir Seryogin ile birlikte MiG-15UTI eğitim savaş uçağıyla yaptığı test uçuşu sırasında bir uçak kazasında hayatını kaybetti.
Mürettebatlı uçuş istatistikleri ve kayıtları
Uzay çağının başlangıcından bu yana 40 ülkeden (resmi olmayan astronotlar ve uzay turistleri dahil) toplam 615 erkek ve kadın, bunların 76’sı kadın olmak üzere, yörünge uçuşları gerçekleştirdi. Amerika Birleşik Devletleri (364 astronot) ilk sırada yer alırken, onu Sovyetler Birliği/Rusya (135) ve Çin (20) takip ediyor. Ayrıca, Japonya’dan 14, Almanya’dan (Doğu Almanya dahil) 12, Kanada’dan 11, Fransa’dan 10, İtalya’dan 8 ve Suudi Arabistan’dan 3 temsilci yörünge uçuşu gerçekleştirdi. Ayrıca Belçika, Bulgaristan, Büyük Britanya, İsrail, Hollanda, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsveç’ten 2’şer temsilci; Afganistan, Avusturya, Belarus, Brezilya, Macaristan, Vietnam, Danimarka, Hindistan, Kazakistan, Güney Kore, Küba, Malezya, Meksika, Moğolistan, Polonya, Romanya, Suriye, Slovakya, Türkiye, Ukrayna, İspanya, Çekoslovakya, İsviçre ve Güney Afrika’dan ise 1’er temsilci yörünge uçuşu gerçekleştirdi.
Şu anda Rusya’dan Nikolay Chub ve Alexander Grebenkin, Amerikalı Matthew Dominick ve Jeanette Epps Uluslararası Uzay İstasyonu’nda (ISS) çalışıyor. Çin’in Tiangong Ulusal İstasyonu’nda ise Tang Shengjie ve Jiang Xinlin olmak üzere iki kişilik bir ekip bulunuyor.
Uzay keşifleri tarihindeki en uzun yörünge uçuşu, Rus kozmonot Valery Polyakov tarafından Ocak 1994 ile Mart 1995 tarihleri arasında Mir istasyonunda 437 gün 17 saat 58 dakika 17 saniye süreyle gerçekleştirildi. Uzayda geçirilen toplam süre dünya rekorunun sahibi de yine bir Rus kozmonot olan Oleg Kononenko’dur ve şu anda Uluslararası Uzay İstasyonu’nda (ISS) çalışmaktadır. Bu onun beşinci yörünge uçuşudur. 4 Şubat 2024’te, 2015 yılında Rus Gennady Padalka tarafından kırılan önceki rekoru (878 gün 11 saat 29 dakika 48 saniye) geride bıraktı. Padalka’nın da beş uzay uçuşu vardı. Eylül 2024’te sona erecek bir yıllık görevin sonunda, Oleg Kononenko’nun uzayda geçireceği toplam sürenin 1.110 güne ulaşması bekleniyor.
İlk uzay yürüyüşü, 18 Mart 1965’te Sovyet kozmonot Alexey Leonov tarafından, Pavel Belyayev ile birlikte Voskhod-2 uzay aracında gerçekleştirildi. Leonov, uzay aracının dışında 12 dakika 9 saniye geçirdi (uzay yürüyüşü toplamda 23 dakika 41 saniye sürdü). Uzay aracının dışında en uzun süre kalma rekoru (8 saat 56 dakika), 11 Mart 2001’de Uluslararası Uzay İstasyonu’ndan ABD’li astronotlar James Voss ve Susan Helms tarafından kırıldı. En fazla sayıda uzaya çıkış rekorunun sahibi (16), Rus Anatoly Solovyov’dur; bu çıkışların her biri 1990-1998 yılları arasında Mir uzay istasyonundayken gerçekleşti. Roscosmos’a göre, toplamda 78 saat 46 dakika açık uzayda kaldı.
Dünyanın uzaya çıkan ilk kadını Sovyet kozmonot Valentina Tereshkova’dır: 16-19 Haziran 1963 tarihleri arasında Vostok-6 uzay aracıyla (2 gün 22 saat 50 dakika) uzaya çıkmıştır. Tereshkova aynı zamanda tek başına yörünge uçuşu yapan tek kadındır. Kadınlar arasında en uzun uçuş (328 gün 13 saat 58 dakika ve 37 saniye), Mart 2019’dan Şubat 2020’ye kadar ISS’de kalan NASA astronotu Christina Koch tarafından gerçekleştirilmiştir. Amerikalı astronot Peggy Whitson ise dört uçuşta toplam 675 gün 3 saat 50 dakika ve 13 saniye ile rekor kırmıştır.
Sovyetler Birliği’nden Svetlana Savitskaya, 25 Temmuz 1984’te Salyut-7 istasyonundan Vladimir Dzhanibekov ile birlikte uzay yürüyüşü yapan ilk kadın oldu (3 saat 33 dakika). En uzun uzay yürüyüşünü Amerikalı Susan Helms gerçekleştirdi ve Peggy Whitson, on uzay yürüyüşüyle açık uzayda geçirdiği toplam süre rekorunu elinde tutuyor (60 saat 19 dakika).
Kozmonotluk Günü’nde Rusya’nın tüm bölgelerinde özel kutlama etkinlikleri, sergiler, geziler, festivaller, konserler, flash mob gösterileri, macera oyunları ve çocuklar için sanat yarışmaları düzenleniyor. (TASS)
