Ekonominin düzlüğe çıkması için önce kriz kavramını açıklamak gerekir. Basit anlatımıyla kriz; büyük sıkıntı, buhran ve bunalım olarak anlaşılır. Çeşitli şekillerde karşımıza çıkar: ekonomik kriz, mali kriz, finansal kriz, siyasi kriz, hükümet krizi, ahlaki kriz… Aslında bu krizlerin hepsini de zaman zaman ülkemiz yaşamıştır; bir kısmını da yaşamaya devam ediyoruz.
Ekonomik kriz; ekonomide aniden ve beklenmedik bir şekilde ortaya çıkan olayların, makro açıdan ülke ekonomisini; mikro açıdan ise firmaları ve insanları ciddi biçimde sarsacak sonuçlar doğurmasıdır. Ortaya çıkan bu krizler nedeniyle ülke ekonomileri ağır bedeller öder, büyük kayıplar yaşar. Kriz nedeniyle birçok insan evini, işini ve tasarruflarını kaybeder. Pek çok kişi yoksulluk sınırında yaşayanlar sınıfına dâhil olur. Kriz; ekonominin dengeli bir durumdan dengesiz bir duruma ya da istikrarlı bir durumdan istikrarsız bir duruma düşmesidir.
O zaman şu soruyu sormak gerekir: Ekonomi krizden nasıl kurtulur ya da düzlüğe nasıl çıkar?
Sürdürülebilir bir toparlanma ve istikrar için şunların yapılması gerekir:
• Fiyat istikrarı için enflasyonla mücadele edilmeli,
• Bağımsız ve öngörülebilir para politikası uygulanmalı,
• Merkez Bankası enflasyon hedeflemesine bağlı kalmalı,
• Piyasaya ve topluma güven inşa edilmeli,
• Piyasa ve toplum politika tutarlılığına inanmalı,
• Risk primi düşürülmeli,
• Finansman maliyetleri azaltılmalı,
• Kur istikrarı sağlanmalı,
• Mali disiplin ve şeffaflık tesis edilmeli,
• Bütçe disiplini korunmalı,
• Vergi tabanı genişletilmeli,
• Dolaylı vergilere bağımlılık azaltılmalı,
• Sanayi, üretim ve ihracat odaklı kalkınma ve büyüme hedeflenmeli,
• Katma değeri yüksek üretim için savunma, yazılım, biyoteknoloji ve yenilenebilir enerji gibi alanlara yatırım yapılmalı ve teşvik edilmeli,
• İhracatta ürün çeşitliliğine yönelinmeli,
• Enerji bağımlılığı azaltılmalı,
• Cari açık düşürülmeli,
• Hukuki güvenlik sağlanmalı ve kurumsal reformlar yapılmalı,
• Öngörülebilir bir hukuk sistemi oluşturulmalı,
• Düzenleyici kurumlar siyasi baskıdan arındırılmalı,
• Nitelikli insan gücü ve verimlilik artışı için eğitim reformu yapılmalı.
Ekonomi “tek bir hamleyle” değil; güven + istikrar + üretim + reform kombinasyonuyla düzlüğe çıkar. Para ve faiz politikası yangını söndürür; yapısal reformlar ise hastalığı tedavi eder, kalıcı iyileşme ve istikrar sağlar. Yüksek katma değerli üretim, eğitim reformu ve insan sermayesi; enerji bağımlılığının azaltılması ve ihracatta teknoloji payının artırılması ülkemizi orta gelir tuzağından çıkarır.
Ekonomik krizler; en büyük ekonomik birimden en küçük ekonomik birime kadar ülkemizin borçlarını artıran, işsizliği tetikleyen, üretim ve fiyatları istikrarsızlaştıran bir süreçtir. Bir ekonominin bu hastalıklarla uzun vadede yaşaması mümkün değildir. Krizden çıkış teknik ve yapısal olduğu kadar psikolojiktir de. Güven ve öngörülebilirlik yoksa, ne kadar önlem alınırsa alınsın istikrar sağlanamaz; ekonomi düzlüğe çıkamaz. Güven ve istikrarlı üretim, olmazsa olmazımız olmalıdır.
Prof. Dr. Duran Bülbül