İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, yeni dini liderin birkaç gün içinde seçilebileceğini ima etti.
Abbas Arakçi Tahran’ın Ayetullah Ali Hameney’‘in ölümüne yas tuttuğunu ve ABD ile İsrail’e karşı direniş sözü verdiğini belirterek, anayasal sürecin devam ettiğini söyledi.
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, ABD-İsrail ortak saldırılarında Ayetullah Ali Hameney’in öldürülmesinin ardından ülkenin 40 günlük yas dönemine girmesiyle birlikte, İran’ın bir veya iki gün içinde yeni bir dini lider seçebileceğini söyledi.
İran’ın İsrail ve ABD ile karşılıklı ateş açmaya devam ettiği bir dönemde El Cezire’ye özel olarak konuşan Arakçi, anayasal halefiyet mekanizmasının zaten işlemeye başladığını doğruladı.
Arakçi, “Geçiş konseyi kuruldu” dedi ve Cumhurbaşkanı, Yargı başkanı ve Anayasa Koruma Konseyi’nden bir hukukçudan oluşan 3 üyeli bir organı tanımladı.
Abbas Arakçi: “Bu üç kişilik grup, yeni lider seçilene kadar liderliği üstlenecek. Bunun kısa bir süre alacağını tahmin ediyorum. Belki bir veya iki gün içinde ülke için yeni bir lider seçecekler.”
Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, İran devlet televizyonunda yayınlanan önceden kaydedilmiş bir konuşmada, konseyin “çalışmalarına başladığını” doğruladı. Konuşmasında Hameny’in öldürülmesini “büyük bir suç” olarak kınayan Pezeşkiyan, yas döneminin yanı sıra 7 günlük resmi tatil ilan etti.
İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi
İran’a göre, 86 yaşındaki Hamaney, Cumartesi günü ülke genelinde ABD ve İsrail’in düzenlediği ve toplamda en az 201 kişinin ölümüne yol açan hava saldırıları dalgasında suikasta kurban gitti.
Ölenler arasında üst düzey güvenlik yetkilileri ve Hamaney’in kendi ailesinden, kızı, damadı ve torunu da vardı.
Ali Hamaney‘in yerine geçecek kişinin seçilme süreci İran anayasasında yer almaktadır. Halk tarafından seçilen 88 üyeli bir din adamları meclisi, basit çoğunlukla yeni bir yüce lider atama yetkisine sahiptir.
Bu süreç en son 1989’da, devrimin kurucu babası Ayetullah Ruhullah Humeyni’nin ölümünün ardından nispeten daha genç bir Hamaney‘in bu göreve getirilmesiyle tetiklenmişti.
Arakçi, Hamaney’in öldürülmesini “kesinlikle emsalsiz ve uluslararası hukukun büyük bir ihlali” olarak nitelendirerek, bunun çatışmayı “daha da tehlikeli ve karmaşık” hale getirdiği uyarısında bulundu.
Hamaney‘in sadece İran’ın siyasi lideri olmadığını, aynı zamanda “bölge genelinde, İran dışında bile milyonlarca Müslüman için yüksek rütbeli bir dini lider” olduğunu söyleyen konuşmacı, liderin takipçilerinin bulunduğu Irak, Pakistan ve diğer yerlerde patlak veren protestolara işaret etti.
İran Devrim Muhafızları ve Basij güçleri
ABD Başkanı, Devrim Muhafızları üyelerine silahlarını bırakmaları veya ‘kesin ölümle’ karşı karşıya kalacakları çağrısında bulundu.
Cumartesi günü, Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail İran’a saldırırken, ABD Başkanı Donald Trump, İslam Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC) askerlerine teslim olmaları veya ölmeleri yönünde bir mesaj gönderdi.
Trump, “İslam Devrim Muhafızları mensuplarına, silahlı kuvvetlere ve tüm polise bu gece sesleniyorum: Silahlarınızı bırakın ve tam dokunulmazlığa sahip olun. Ya da kesin ölümle karşı karşıya kalın. Öyleyse silahlarınızı bırakın. Tam dokunulmazlıkla adil bir şekilde muamele göreceksiniz, yoksa kesin ölümle karşı karşıya kalacaksınız” dedi.
IRGC nedir?
İran ordusunun anayasal olarak tanınan bir bileşeni olan seçkin bir silahlı kuvvettir ve 1979’daki İslam devriminden sonra kurulmuştur. Ülkenin düzenli ordusuyla birlikte faaliyet gösterir ancak doğrudan ruhani (yüce) lidere bağlıdır.
Aslında doktrini, esasen İslam devriminin korunması ve başlangıçta 1989’da vefat eden ve yerine Hamenei’nin geçtiği yüce dini lidere bağlılık anlamına gelen velayet-i fakih veya İslam hukukçusunun vesayeti üzerine kuruludur.
Kara, deniz ve hava kuvvetlerinden oluşan bu ordu, Basij olarak bilinen iç güvenlik paramiliter milis gücünü de bünyesinde barındırmaktadır. Ayrıca, İran toprakları dışında özel operasyonlara odaklanan Kudüs Gücü adı verilen bir dış operasyon gücüne de sahiptir.
İran Devrim Muhafızları ne iş yapar?
Yaklaşık 190.000 aktif personeli ve yedeklerle birlikte toplam 600.000 kişilik kadrosuyla İran Devrim Muhafızları, İran’ın savunmasında, dış operasyonlarında ve bölgesel nüfuzunda kilit bir rol oynamaktadır. Devrim Muhafızları, İran’ın balistik füze programını yönetmekte, ülkenin nükleer programının güvenliğinden sorumlu olmakta ve “direniş ekseni” olarak tanımlanan bölgesel müttefikleriyle koordinasyon sağlamaktadır.
İran Devrim Muhafızları (İDGM), çeşitli devletler tarafından ağır yaptırımlara maruz kaldı. ABD, 2019’da İDGM’yi yabancı terör örgütü (FTO) olarak tanımladı. Avrupa Birliği de Şubat 2026’da aynı şeyi yaptı ve bu durum Tahran’ın aynı ay içinde tüm AB üye devletlerinin deniz ve hava kuvvetlerini terör örgütü olarak ilan etmesine yol açtı.
Ancak Devrim Muhafızları (IRGC), İran’ın siyasi ve ekonomik yapılarında da derinden kök salmış durumda. 1980-88 İran-Irak savaşı sırasında, İran’ın savaş çabalarını desteklemek için mühendislik ve lojistik işlerini üstlenerek ekonomik rolü genişledi. IRGC ile bağlantılı firmaların, İran’ın doğal kaynakları, ulaşım, altyapı, telekomünikasyon ve madencilik gibi kilit sektörlerinde sözleşmeleri olduğu bildiriliyor. İranlı yetkililer bunu “direniş ekonomisi” olarak adlandırıyor ve bunun ülkenin yaptırımları aşmasının bir parçası olduğunu söylüyor.
Basij nedir?
Yine Humeyni tarafından 1979’da kurulan Basij, Devrim Muhafızları’na bağlı gönüllü bir paramiliter güçtür ve ülkeye olan bağlılıklarıyla motive olan sivilleri bünyesine katar; ancak bazı analistler, genç erkeklerin ayrıcalıklar ve ekonomik iyileşme için de katıldığını söylüyor.
Grup, genellikle genç, işçi sınıfından erkeklerden oluşan, son derece ideolojik bir grup olarak kabul ediliyor. Savaş Araştırmaları Enstitüsü’ne göre, grubun yaklaşık 450.000 üyesi bulunuyor; ancak bu sayıya grubun iletişim ve sosyokültürel programlarını yöneten üyeler de dahil.
Basij mensupları sıklıkla protestoların ön saflarında görevlendiriliyor ve son yıllarda hükümete karşı ayaklanmaları bastırmada büyük rol oynadılar; bunlar arasında 2009 Yeşil Devrimi ve 2022-23 Kadın, Yaşam, Özgürlük protestoları da yer alıyor.
İran-Irak savaşı sırasında, Basij üyeleri gönüllü olarak ön cephelere gönderildi. Daha deneyimli askerlerin ilerlemesi için savaş alanını temizlemek amacıyla “insan dalgaları” halinde mayın tarlalarını temizleyecekleri “şehitlik görevleri” üstlenmeleri teşvik edildi.
Trump’ı dinleyecekler mi?
Kısacası, cevabın hayır olduğu anlaşılıyor.
Eski Savunma Bakan Yardımcısı (DASD) Michael Mulroy, El Cezire’ye şunları söyledi: “İran’da elbette yüce bir lider var, ancak dinî, askeri, Devrim Muhafızları ve istihbarat servisinde birden fazla farklı güç merkezi mevcut. Bunların Başkan Trump’ın ve İsrail’in yaptıklarına uymaları pek olası değil.”
Mulroy, İran Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Ali Larijani’ye atıfta bulunarak, “Şu anda söyledikleri her şey, Larijani‘nin son açıklamaları da dahil olmak üzere, bunu tırmandırmayı ve bölgeyi topyekün bir savaşa dönüştürmeyi, sadece Amerika Birleşik Devletleri’ne değil, bölgedeki Körfez ülkelerine de olabildiğince çok acı çektirmeyi amaçladıklarını gösteriyor” dedi.
İslam Devrimi’ne ve ruhani lidere olan ideoloji ve bağlılık, Devrim Muhafızları’nın temel ideolojik ilkeleridir. Ancak bunun da ötesinde, birçok üyenin elde ettiği ekonomik ve sosyal güç, kitlesel bir tahttan çekilmenin gerçekleşme olasılığını düşük kılmaktadır.
Hatta bazı analistler, İran’a yönelik son saldırıların ve Hamaney’in suikastının, Devrim Muhafızları’nın İran devleti üzerindeki kontrolünü daha da genişletebileceğine inanıyor.
Atlantik Konseyi’nin Scowcroft Orta Doğu Güvenlik Girişimi Direktörü Jonathan Panikoff, İran’daki mevcut rejimin sona ermesinin, milyonlarca muhafazakar İranlıya sembolik bir simge olarak yeni bir yüce lider sunabilecek, ancak iktidarın tamamen Devrim Muhafızları’nın elinde olduğu “askeri kontrollü bir devlete” kıyasla demokrasiye yol açma olasılığının daha düşük olduğunu söyledi.
Hamaney’in ölümünden sonra Trump’ın vaadi herhangi bir etki yaratacak mı?
Bu pek olası görünmüyor.
İran için çalkantılı bir yıl olmasına rağmen, Devrim Muhafızları’nın hâlâ kontrolü elinde tutması çok muhtemel.
İsrail’in 2025’te İran’a karşı başlattığı savaştan sonra, hükümet sosyal özgürlükleri gevşetmek ve ülkenin gençliğine ulaşmak, ulusal morali yükseltmek ve kamuoyundaki hoşnutsuzluğu azaltmak amacıyla danışmanlar atamak gibi konularla boğuştu.
Yine de Ocak ayında İran’da hükümet karşıtı protestolar patlak verdi ve analistler, yıllarca süren yaptırımların ve hükümetin kötü yönetiminin yol açtığı ekonomik zorlukların bunun başlıca nedeni olduğunu söyledi.
Grubun örgütsel kapasitesi açısından, İsrail ile 2025’teki savaş sırasında suikasta uğrayan liderlerin yerini aldı. Ve bu süre zarfında, Hamaney‘in ayrıca 3 potansiyel halef atadığı ve askeri komuta zincirinde bir dizi yedek isim belirlediği bildiriliyor.